Eng axirqi milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof qazaqistanda 96 yéshida wapat boldi

Almutadin ixtiyariy muxbirimiz oyghan teyyarlidi
2024.02.21
Milliy-armiye-jengchisi-nurmuhemmet-sadiqof-1.jpg Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof ependi. (Waqti éniq emes). Qazaqistan
RFA/Oyghan

1944-1949-Yillardiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabigha qatnashqan, milliy armiyening eng axirqi hayat jengchiliridin biri bolghan nurmuhemmet sadiqof aka, 96 yéshida qazaqistanda wapat boldi.

Tarix sehipilirige qaraydighan bolsaq, 1944-yili ghuljadiki “Azadliq teshkilati” nilqa partizanliri bilen birlikte milliy azadliq inqilabining oq awazini yangritip, nahayiti téz waqit ichide küchlük düshmen üstidin ghelibe qazan'ghan idi. Buning netijiside shu yilining 12-noyabir küni ghulja shehiride sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulghanliqi jakarlan'ghan, ay-yultuzluq yéshil bayraq musteqil jumhuriyetning dölet bayriqi süpitide lepildigen idi. Halbuki, 1949-yilining axirigha barghanda, kommunist xitay bilen sowét ittipaqining ichkiy ish birliki netijiside, sherqiy türkistan jumhuriyiti yiqildi. Kommunist xitayning ishghaliyiti astigha ötken sherqiy türkistan shuningdin kéyin xitayning ölke derijilik bir memuriy rayonigha aylandi. 1950-Yillarning otturilirigha kelgende milliy inqilabqa qatnashqan Uyghurlarning bir qismi Uyghur diyaridin sowét ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige, jümlidin qazaqistan'gha köchüp chiqishqa bashlidi. Buninggha xitayning sabiq sowét ittipaqi bilen birlikte sherqiy türkistan jumhuriyitini yoqitip, mustemlike siyasiti yürgüzüshi, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining ezalirigha, milliy armiye jengchilirige we yerlik xelqqe nisbeten keng kölemde basturush siyasiti élip bérishi seweb boldi. Yéqinda qazaqistanda 96 yéshida alemdin ötken nurmuhemmet sadiqof ene ashu weqelerning shahiti idi.

Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof ayali bilen. (Waqti éniq emes). Qazaqistan.
Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof ayali bilen. (Waqti éniq emes). Qazaqistan.
RFA/Oyghan

Merhumning jinaza namizigha dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri qatnashti. Depne murasimida söz qilghan dunya Uyghur qurultiyining bash meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi, ikki chong impériye, yeni kommunist xitay bilen sowét ittipaqining 1940-yillarning axiri sherqiy türkistan jumhuriyitini özlirining istratégiyelik menpe'etliri üchün yoqatqanliqini otturigha qoydi. U merhum nurmuhemmet sadiqofning hayat musapisini eslep, mundaq dédi: “1962-Yili ghuljadiki namayishning xitay qoralliq küchliri teripidin qanliq basturulushi aqiwitide texminen 150-160 ming yerlik xelq qazaqistan'gha köchüp chiqti. Uning ichide Uyghurlar 70-80 pirsentni igileydu. Shu dewrlerde sowét-xitay munasiwitining buzulushi bilen qazaqistandiki Uyghurlar arisida wetenning azadliqi üchün bir qisim heriketler bashlan'ghan idi. Men ötken esirning 90-yilliri bu yerge kélip xizmet bashlighanda, nurmuhemmet aka teshkilatlarda bar idi. Biz ötküzgen hemme yighinlarda bar idi. Intayin wetenperwer kishi idi. U millet üchün, özining wetini üchün küreshken kishi. U bizning qelbimizde menggü qalidu.”

Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof a'ilisi bilen. (Waqti éniq emes). Qazaqistan.
Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof a'ilisi bilen. (Waqti éniq emes). Qazaqistan.
RFA/Oyghan

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekili rehimjan mengsurof ependi mundaq dédi: “Biz erkin exmetof bashliq dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri, merhum akimiz hayat waqtida öyige bérip, uning ehwalini, ghéni (batur) aka we bashqimu wetinimiz üchün küresh qilghan rehmetlik atilirimiz toghriliq sorap turattuq. U gep-sözliri chirayliq, küch-quwwiti yéterlik ajayip bir insan idi. Ötken yili yazda biz ghéni akining qebrisige bérip nezir ötküzüp qaytip kelgüche, nurmuhemmet sadiqof akimizning öyige yene kirduq. Akimiz orun tutup, yétip qaptu. Akimiz wapat bolghanda, dolqun eysa bashliq dunya Uyghur qurultiyining rehberlirimu teziye bildürdi. Bizde mushundaq wetenperwer akilirimiz sanaqliq idi. Biz ili inqilabining qatnashchiliridin bolghan axirqi akimizni mana emdi u dunyagha uzattuq.”

Dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqofni yoqlap kelgen körünüsh. 2023-Yil, qazaqistan.
Dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqofni yoqlap kelgen körünüsh. 2023-Yil, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Tarix penlirining kandidat doktori zulfiye kerimowa xanim ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Xelqimizning tarixida shanliq weqeler bolup ötken. Shularning biri 1944-yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitidur. Bu yil noyabirda axirqi jumhuriyitimizning 80 yilliq xatirisi bolidu. Elwette, mezkur jumhuriyetning tarixigha kiridighan bolsaq, bu uzaq gep. Sherqiy türkistan jumhuriyitining teqdiri paji'elik ayaghlashti. U eng aldi bilen sowét ittipaqi bilen kommunist xitayning siyasiy menpe'et oyunlirining qurbanigha aylandi. Ötmüsh tariximizgha qarighinimizda, qanchilik erbablirimizning jismaniy jehettin yoqitilghanliqini, qanchilik kishilirimizning sot-soraqsiz türmilerge tashlan'ghanliqini, terbiyelesh lagérlirigha solan'ghanliqini, tirik qalghanlirining jan saqlap qélish üchün ottura asiya we qazaqistan'gha chiqip kétishke mejbur bolghanliqini ochuq körüwalalaymiz. Bügün ashu tarixiy shahitlirimizdin köp kishi qalmidi. Öz waqtida zunun téyipof, ziya semedi, ghéni batur qatarliq milliy inqilab namayendilirimiz wetendin mushu qazaqistan'gha kélip panah tapti. Mana yéqinda shundaq shahitlirimizning axirqiliridin biri nurmuhemmet sadiqof akining wapat bolghanliqini anglap, chongqur qayghurduq. Wetinimizning azadliqi, musteqilliqi we xelqimizning erkinliki üchün küresh élip barghan shexslirimiz biz, bolupmu yashlar üchün chong ülge-ibret bolup hésablinidu. Ularning qehrimanliqini, ularning öz xelqige bolghan sadaqitini biz héch qachan unutmaymiz. Elwette, ularni tarixmu untumaydu!”

Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqofning jinaza namizidin körünüsh. 2024-Yil, féwral, qazaqistan.
Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqofning jinaza namizidin körünüsh. 2024-Yil, féwral, qazaqistan.
RFA/Oyghan

1928-Yili ghulja shehiride dunyagha kelgen sabiq milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqof ilgiri bir nechche qétim radiyomiz ziyaritini qobul qilip, öz eslimilirini radiyo anglighuchilargha sun'ghan idi. U yash-ösmürlük yillirida deslepte ghulja qaradöng mektipide, andin ghulja muzika mektipide oqughan. 1944-Yilidin kéyin ghuljada qozghalghan milliy azadliq inqilabigha pida'iy bolup atlinip, milliy armiyening atliq eskerler komandiri mirzigül nasirofning qol astida xizmet qilghan. U shu yillarda milliy armiyening aqsugha chüshken jenubiy yönilishtiki herbiy heriketlirige qatnashqan. 1949-Yilining axiri sherqiy türkistan jumhuriyiti yiqilip, kommunist xitay Uyghur diyarini ishghal qilghandin kéyin, u bir qatar xizmetlerde bolghan. 1958-Yili kommunist xitayning Uyghur diyaridiki zulumi mislisiz kücheygen bir waqitta qazaqistan'gha köchüp chiqip, almuta wilayitining turgén yézisida yashighan.

Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqofning jinaza namizidin kéyin qehriman ghojamberdi ependi sözlimekte. 2024-Yil, féwral, qazaqistan.
Milliy armiye jengchisi nurmuhemmet sadiqofning jinaza namizidin kéyin qehriman ghojamberdi ependi sözlimekte. 2024-Yil, féwral, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.