101 яшлиқ сабиқ шәрқий түркистан миллий армийәси җәңчисиниң әслимилиридин

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-08-03
Share
Milliy-armiye-1944-yili.jpg Миллй армийә офитсер җәңчилири
Photo: RFA

Мәлумки, 1944-йили уйғур диярида миллий азадлиқ инқилаби партлап, дәсләптә нилқа, андин ноябир ейиниң башлирида ғулҗа хәлқи қозғилип, һәрәмбағ, ләңшаң қатарлиқ җайлардин башқа пүтүн шәһәр гоминдаң әскәрлиридин азад қилинғаниди. Шу йили 12-ноябир күни шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң қурулғанлиқи елан қилинди вә униң рәһбәрликидә или вилайити толуқ азад етилди. 1945-Йили 8-апрелда болса, шәрқий түркистан миллий армийәси қурулди. Асасий җәһәттин уйғурлардин тәркиб тапқан миллий армийә қошунлири үч йөнилиш бойичә һуҗумға өтүп, тарбағатай вә алтай вилайәтлирини, шундақла ақсу, йәкән, қәшқәр вилайәтлириниң бир қисмини азад қилди. Әнә шу вәқәләрдин кейин 70 нәччә йилдин ошуқ вақит өткән болсиму, шу йилларда өз бешидин өткән кәчүрмишлирини әсләп келиватқан шаһитлар һелиғичә бар. Шуларниң бири 101 яшлиқ мәһәммәт баутоф һазир қазақистанниң алмута вилайитидики уйғур наһийәсиниң чонҗа йезисида яшайду.

1919-Йили қазақистанниң уйғур наһийәсиниң ғалҗат йезисида дуняға кәлгән мәһәммәт баутоф 1945-йили 8-апрелда қурулған миллий армийәниң офитсерлиридин бири иди. У, зияритимизни қобул қилип, ақсу вилайитидә болған җәңләр һәққидә әслимилирини баян қилди. У көп вәқәләрни әстин чиқирип қойған болсиму, әмма бешидин өткән бәзи вәқәләрни һелиғичә унтумиғанлиқини билдүрди.

Униң ейтишичә, 20-әсирниң 30-йиллири совет һакимийитиниң пүткүл мәмликәт бойичә, җүмлидин уйғурлар зич олтурақлашқан районлардиму колхозлаштуруш сиясити елип берилип, ачарчилиқлар йүз бәргәникән. Буниң нәтиҗисидә башқилар билән бир қатарда мәһәммәт баутофниң ата-анисиму 1931-йили уйғур елиниң моңғулкүрә наһийәсидики ата-анисиниң юртиға көчүп кетишкә мәҗбур болғаникән.

Миллий армийә қурулуп, униң сепигә пидаий болуп киргән мәһәммәт баутоф төт йерим йил давамида хизмәт қилған. У ақсу йөнилишидә йүз бәргән җәңләргә қатнашқан вә ноғайбайеф башчилиқидики атлиқ полк тәркибидә визвод командириниң орунбасари, андин визвод командири лавазимини атқурған.

Тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң "уйғурлар" намлиқ китабидики мәлуматларға қариғанда, 1945-йили авғуст ейида миллий армийәниң айрим қисимлири җәңләр билән ақсу вилайитигә кирип, бир нәччә аһалә понкитлирини, җүмлидин яқериқ вә җамни азад қилғаникән.

Мәһәммәт баутоф мушу йөнилиштә йүз бәргән вәқәләр һәққидә мундақ деди: "икки тағниң ариси қорған мурәккәп йәр икән. Шу йәрдә болдуқ. У йәрдә үч-төт күн соқуштуқ. Ақсу, яқериқ ичидә, миң бала алди көсәй, орғақ, палта, униңдин башқа һеч нәрсә йоқ. Ноғайбайеф полкида сап қирғиз балилири. Мән визвод командириниң орунбасари болуп ишлидим. Биздә күч йоқ. Ақсуни елип, қорғанға келип, қорғанни елип, йолни ачмисақ болмайдикән дәп, үч күн соқуштуқ".

Мәһәммәт баутоф үч күнгә созулған җәңләрниң бирини әсләп, йәнә мундақ деди: "у тағдин бу таққичә сепил соққан икән. Шу йәрдә қорғанға тәгдуқ. Кәч киргичә мудапиәдә яттуқ. Кәчқурун көз бағланғандин кейин йәттә бала сепилға тәгдуқ. Сепилни яқлап берип, потәйгә гранат аттуқ. Сепилниң үстидә станковой плимот бар икән. Гранат төшүктин чүшүп кетипту. Биз йүгүрүп, потәйгә чиқивалдуқ вә станковойни қолға чүшүрдуқ, ичидикиләрни әсиргә алдуқ. Сүбһи билән қорғанни тартивалдуқ. Шуниңдин кейин ақсуға қайтип, кона ақсуни тартивалдуқ. Йеңи асуқ дегән йери бар икән. Шу йәргә хитайларни қамидуқ. Айропилан билән қорал, йәйдиған бир немиләрни ташлап бериду, шу йәрни қамал қилип яттуқ. Шуниң билән мирзигүл вә башқилар чиқти. Шу йәрдин қайттуқ. Биз сопахунға ярдәмгә барған. Шуниң билән кәч күздә полкқа қайттуқ. Полкимиз юлтузда. Арал төпә, бәш төпә дәйдикән, биз шу яққа кәттуқ".

Мәһәммәт баутоф өзиниң армийә сепидин бошинип чиққандин кейинки һаятини мундақ дәп әслиди: "мән өзүм соқушқа қатнашқан үчүн наһайити йүрәклик идим. У йәрдиму кәнт башлиқи охшаш хизмәтләрдә болдум. Бу яққа қечип чиққан вақтимда җағистайниң бешида икки ат алдим. 1962-Йили көңүл тартқан әл-ағиниләрни бир қатар тәшвиқ қилип, 23 ат билән мушу яққа чиқтим. Йолда бир қонуп, өтүп кәттим. Қалғанлар мушу йәргә кәлгәндин кейин алмута вә башқа йәрләргә кетипту. Уларниң бәзилири билән учраштим".

Мәһәммәт баутоф коммунист хитай һакимийити йүргүзгән сиясәтләрдин өзиниңму зәрдаб чәккәнликини билдүрүп, йәнә мундақ деди: "мән җағистайда қолға чүшүп қалдим. Каңда полат тавлаймиз дәп таш көйдүрүп, мишкап билән көмүр тошуп, таш көтүрүп, бир йил ишлидим. Хитай хәлқни һәддидин ташқири чөчүтүвәткәниди. Ата-анам бай иди. Ғулҗида тоққуз ай кадирлиқ оқушни оқудум. Оқушни оқуғандин кейин болмайдикән дедим. Шу вақитта бай деһқан, помешчик, зомигәр дәп айриди. Шуниң билән мални йоқатмисам болмайдикән дедим. Икки-үч айдин кейин қойни сетивәттим. Дадам мени тиллиди. Кейин синип айриғанда дадам орта деһқан, мән кәмбәғәл деһқан болуп қалдим. Шу вақитта дадам "балам, мени помешчик қиливетәттикән. Етилип кетәттимкәндә" дәп, маңа дуа қилғаниди.

Мәһәммәт баутоф қазақистанниң ғалҗат йезисиға қериндашлириниң йениға чиқип, бу йәрдә йәттә йил давамида чарвичилиқ билән шуғулланған, андин чонҗа йезисиға келип орунлашқан. Бу йәрдә у һәр хил ишларни қилған һәм шуниң билән бир қатарда имамлиқ қилған вә та һазирғичә миллий тебабәтчилик билән шуғуллинип кәлмәктикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт