Qazaqistan Uyghurliri milliy ma'aripning kélechikidin endishe qilmaqta

• Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
  2021-08-05

Melumki, qazaqistan Uyghurliri uzun yillardin buyan özlirining ana tilidiki mekteplirini saqlap qélish we milliy ma'aripning ewzellikini teshwiq qilish meqsitide dawamliq heriket qilip kéliwatqan bolsimu, kéyinki waqitlarda ularning barghanséri qisqirap kétiwatqanliqidin yenila endishe qilmaqta.

Hazirqi waqitta oqutush Uyghur tilida yürgüzülidighan mektepler qazaqistanning asasiy jehettin Uyghurlar zich olturaqlashqan almuta shehiri we wilayitidiki panfilof, Uyghur, emgekchiqazaq we talghir nahiyeliride orunlashqan. Uyghur oqughuchiliri mezkur rayonlardiki toluq Uyghur tilliq we arilash, yeni oqutush qazaq, rus we Uyghur tillirida yürgüzülidighan mekteplerde bilim alidu. Axirqi melumatlargha qarighanda, ularning sani 16400 ademni teshkil qilidiken. Igileshlerge qarighanda hazir qazaqistan Uyghur mektepliride oquydighanlarning sani yildin yilgha azlap ketken. Ata-anilarning Uyghur perzentlirini qazaq, rus mektepliride oqutush keypiyati kücheygen. Bu birqatar ehwallar Uyghurlarda milliy ma'aripning kélechikidin endishe qilish peyda qilip, Uyghur mekteplirini kücheytish üchün heriket qilish zörüriyitini shekillendürgen. Nöwette, Uyghurlarning mutleq zor qismi yashaydighan Uyghur élide xitay hökümiti Uyghur tilidiki milliy ma'aripni yoq qilghan ehwal astida chet'ellerdiki Uyghurlar eng köpi yashaydighan qazaqistandiki Uyghur milliy ma'aripini bolsimu saqlap qélish diqqet nezerde bolmaqta.

Uyghurlar nopus jehette qazaqistandiki qazaqlar, ruslar, özbéklerdin qalsa tötinchi orunda turidu. Qazaqistandiki Uyghurlar 20-esirning bashliridin étibaren öz tilida ma'arip sistémisini shekillendürüp uning izchil tereqqiy qildurup kelgenidi. Lékin, nöwette, qazaqistan Uyghurliri öz nopusining köp bolushigha qarimay öz ana tilidiki bashlan'ghuch, ottura derijilik milliy ma'aripini qandaq saqlap qélish we kücheytish mesilisige duch keldi.

Qazaqistan jumhuriyetlik “Uyghur awazi” gézitining bölüm muherriri, filologiye penlirining kandidat doktori shemshidin ayupof ependining éytishiche, ikki ay ilgiri jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi qarmiqida qurulghan Uyghur mektepliri bilen hemkarlishish shtabi qurulghanken. Mezkur shtab oqutush Uyghur tilida yürgüzülidighan mekteplerni we siniplarni qollashni, ulargha bala toplash mesiliside hemkarlishishni, shuningdek ana tilida oqush ewzelliklirini köpchilik arisida terghib qilishni, mu'ellimler we oqughuchilarni her jehettin maddiy we meniwi qollap-quwwetleshni, mekteplerni oqush qoralliri bilen teminleshte yardemlishishni meqset qilidiken.

Shemshidin ayupof mundaq dédi: “Biz ishimizni Uyghur mektepliri we sinipliri jaylashqan almuta shehiridiki bilim bashqarmisi, shundaqla talghir, emgekchiqazaq, Uyghur, panfilof nahiyelik bilim bölümlirining bashliqliri bilen körüshüp, shularning qollishi bilen bashliduq. Shuning bilen bir ayning ichide biz yuqirida atalghan nahiyelerni hésabqa alghanda, omumen 63 mektepni, yeni oqutush qazaq, rus we Uyghur tilida yürgüzülidighan mekteplerni arilap chiqtuq. Bu mekteplerde bügünki künde omumen 16 mingdin oshuq Uyghur qiz-yigitlirimiz ana tilida bilim alidu. Seper dawamida köpligen mesililerni ene shu mektepler memuriyiti, mu'ellimler, ata-anilar, yurt-jama'etchilik aktipliri bilen birlikte hel qilishqa kélishtuq. Shtab ishining bir alahidiliki shuningdiki, biz peqet ana tilida oquwatqan balilirimizning sanini köpeytishla emes, belki bilim sapasini yaxshilash, tejribilik mu'ellimlerni we tirishchan, talantliq balilirimizni hertereplime qollap-quwwetlesh, yash ewladlirimizni qazaqistanliq wetenperwerlik rohida, shundaqla milliy rohta terbiyelesh, ularni aliy oqush orunlirigha jelp qilish oxshash köpligen muhim mesililernimu közde tuttuq.”

Shemshidin ayupofning bildürüshiche, Uyghur mektepliri bilen hemkarlishish shtabi qazaqistan yazghuchilar ittipaqi yénidiki Uyghur edebiyati kéngishi, Uyghur tiyatiri, xanim-qizlarning jem'iyetlik teshkilatliri, ressamlar, Uyghur tilidiki ammiwi axbarat wasitiliri wekilliri bilen uchriship, Uyghur mektepliri we siniplirini qollap-quwwetlesh boyiche mesililerni birliship hel qilishqa kélishken we shuningdek bashqimu ishlarni emelge ashurushni pilanlimaqtiken.

Qazaqistandiki “Uyghur mekteplirini qollash fondi” ning mudiri, proféssor alimjan hemrayéf ependining éytishiche, qazaqistandiki Uyghur mekteplirining bir esirlik tarixi bolup, bu jehette yüksilinish, güllinish bilen bir qatarda chüshkünlük dewirlirinimu bashtin kechürgeniken. Ötken esirning 20-30-yillirida ilgiriki jeditchilik asasida qurulghan mektepler yoqitilip, ularning ornigha sowét ittipaqi dewride yéngi tiptiki merkezleshken bilim sistémisi qurulghaniken.

Alimjan hemrayéf yene mundaq dédi: “1958-Yili weziyet özgirip, nurghunlighan qazaq ziyaliyliri bizge yardemge keldi. Jumhuriyet derijiside chong ilmiy muhakime yighinliri uyushturuldi, ana tilimizdiki mektepler sani köpeydi, yéngi shekilde rawajlandi, buninggha dölet alahide ehmiyet berdi. Shu chaghdiki énérgiye, küchimiz bilen Uyghur mektepliri ta 1991-yilghiche tereqqiy etti, nahayiti chong utuqlarni qolgha keltürdi, ustazlirimiz chong shan-shöhretke érishti. Qazaqistan musteqilliq alghan yilliri ehwal téximu kücheydi. Xelqning shu waqitta toplighan melumatliri boyiche balilarning sani 30 mingdin éship ketti. 1994-Yildin bashlap éghir weziyet shekillinishke bashlidi. Bazar iqtisadigha ötüsh munasiwiti bilen özgirishler yüz bérishke bashlidi, bizge bolghan diqqetmu suslashti. Bilim saheside keskin burulushlar hasil boldi, islahatlar élip bérildi. Mushu jeryan'gha taqabil turush, buni muhakime qilish ishlirida bizde tejribimu yoq idi”.

Alimjan hemrayéf shu murekkep weziyette Uyghur mektepliri toghriliq éniq melumatlarning qolda bolmighanliqini, pakitlarning yoqluqidin diqqetning bashqa mesililerge aghdurulup ketkenlikini, milliy ma'aripning gholluq mesililirining diqqettin sirt qalghanliqini bildürdi.

Alimjan hemrayéfning Uyghur mektepliri we oqughuchilirining sanining kémiyishige balilar baghchilirining, mektep aldi teyyarliq siniplirining yoqluqi, hökümet teripidin oqush qoralliri neshr qilinip tursimu, yenila ularning Uyghur mekteplirige toluq yetmeywatqanliqi, Uyghur mekteplirini kadirlar bilen teminlesh mesilisiningmu otturigha chiqiwatqanliqi we bashqimu mesililer seweb bolmaqtiken.

Igilishimizche, ene shu 1994-yildin tartip qazaqistan Uyghur ziyaliyliri arisida jay-jaylarda Uyghur siniplirini échish, milliy mekteplerni saqlap qélish heriketlirini dawamliq élip barghan. Bu heriket hazir téximu muhim küntertipke kelgen. Hazir Uyghur tilliq metbu'atlarda we ijtima'iy taratqularda ana tilini qedirlesh, ana tilliq mekteplerni saqlap qélish boyiche teshwiq ishliri toxtimay élip bériliwaqmaqtiken. Hetta bu ishlargha yurt jama'et aqsaqalliri, milletperwer ziyaliylar, yigit bashliridin tartip aktip qatnashmaqtiken.