Misir tutquni qaldurghan yara hélihem yéngi

Muxbirimiz gülchéhre
2021-07-27
Share
misir-el-ezher-uniwersiteti-saqchi-tekshurush.jpg Misir amanliq qoghdash qisimlirining qahire uniwérsitéti derwazisidin ötken aptomobillarni tekshürüwatqan körünüsh.
AFP

Xitay hökümitining misir da'iriliri bilen hemkarliship, 2017-yili yazda misirdiki Uyghurlargha qarita resmiy tutqun bashlashtin xéli burunla, uning misirda Uyghurlar sanining barghanche köpiyiwatqanliqidin endishe qiliwatqanliqi ipadilen'genidi. Xitay hökümiti 2015-, 2016-yillirila birqisim oqughuchilarni ularning a'ile tawabi'atliri arqiliq qaytip kélishke zorlap, qorqutush we bashqa charilerni ishlitip nurghunlirini xitaygha qayturup ketken. 2017-Yili 4-iyul, misirda turuwatqan 5 ming etrapida Uyghur, bir kéchidila özlirining jinayet gumandarigha aylinip qélishini, zenjir-kishenler bilen türmilerge tashlinip, misir we xitay saqchilirining zorawanliqlirigha, qiynap soraq qilishidek wehiyimilerge uchrishini xiyalighimu keltürüp baqmighanidi.

2017-Yili 3-iyul kéche tutqun qilin'ghan we séntebirde tura türmisidin azad qilin'ghan ismini ashkarilashni xalimighan, sabiq tutqunlardin, istanbuldiki Uyghur oqughuchi eyni waqitta özining soraq jeryanida xitay teminlep bergen tizimlikini körgenlikini éytti. U, 20din artuq Uyghurning ismi we resimliridin bashqa, "Sherqiy türkistan partiyesi", "Hizbul teshkilati" ning ezaliri dégendek eskertishler yézilghan misir saqchilirining qolidiki bu bir waraq qeghezdin, tutulghanlarning matériyallirining xitay teripidin teminlen'genliki éniq deydu.

Uning sözige qarighanda, misirdiki dangliq tura türmisi zor kölemlik bir herbiy gazarma bolup, 18-iyul Uyghur oqughuchilardin 94 kishi tura türmisige keltürülüp bir kamérgha 50, yene bir kamérgha 44 tin orunlashturulghan. U, 50 kishilik kamérgha bölün'gen. 45 Künler bolghanda ularni yéshil, qizil, sériq 3 rengge ayrighan. Tutqun qilin'ghan bu balilarning eng kichikliri 14, 15 yashlarda iken. 31-Awghust, qizil siziqqa chüshken 16 balining béshigha qar xalta kiydürülüp, élip chiqip kétilgen we xitaygha mexpiy qayturulghan.

Uyghur oqughuchilar tutulghandin bashlap qoyup bérilgiche zadi néme jinayet bilen qamalghanliqi na'éniq bolghan. 31-Awghust küni ellik kishi yatqan kamérdin élip kétilip xitaygha qayturulghan 16 oqughuchidin bashqa yene bir qanche Uyghurmu shu mezgilde tutqun qilin'ghanche hazirghiche xewiri yoq, ghayib.

17-Iyul misir nöweybi déngiz portida tutup qélin'ghandin kéyin iz-dériki bolmaywatqan el ezher uniwérsitéti oqughuchisi muxter rozi ene shularning biri.

Eyni waqitta, muxtar rozining ayali meryem muhemmet ikkilisi el ezher uniwérsitéti qarmiqidiki ottura mektepning qanunluq oqughuchiliri bolup, misirda turushluq barliq resmiyetliri toluq iken. Tutqun bashlan'ghanda meryem ikki balisini élip misir chégrasidin ongushluq ötüp istanbulgha kelgen. Arqidinla yolgha chiqmaqchi bolghan yoldishi muxter rozi bolsa ghayib bolghan. Toy qilip ikki yil bolghanda yoldishi muxterdin ayrilip qalghan meryem, érining iz-dérikini qilalmay kéliwatqanqinigha 4 yil boldi.

Yéqinda istanbuldiki sherqiy türkistan insan heqliri jem'iyiti teripidin teyyarlinip élan qilin'ghan "Misir doklati" üchün meryem muhim rol oynighan guwahchilarning biri bolup, meryem bu doklatning élan qilinishi özige yoldishining dawasini dawamlashturushqa bir ilham bolghanliqini hem u özige oxshash misir weqeside a'ilisi parchilan'ghan her bir ayalning yoldishi bilen jem bolushtin we adalettin ümidini üzmey kéliwatqanliqini bildürdi.

Misir hökümitining 2017‏-yili 7‏-ayning bashlirida Uyghurlarni tutqun qilip, xitay saqchilirigha yardemleshkenlikige da'ir bezi yéngi tepsilatlar ikki yildin kéyin firansiye agéntliqi teripidin ashkarilan'ghanidi.

Xewerde bildürülüshiche, tutqun bashlinishtin burun xitay bilen misir "Térrorluqqa qarshi turush" kélishimi imzalighan. Xewerde, kélishim imzalinip 3 heptidin kéyin tutqun bashlan'ghanliqi, tutqunda misir hökümiti xitay saqchilirining Uyghurlarni tutqun qilishi, soraq qilishi we xitaygha qayturup kétishige hemkarlashqanliqi tekitlen'gen.

Xitay hökümitining muhajirettiki Uyghurlargha qandaq wasitiler arqiliq qol séliwatqanliqi we parakendichilik tughduruwatqanliqi, misirdiki Uyghur oqughuchilarning kolléktip tutqun qilinishi hemde mexpiy xitaygha qayturulushi bilen eng zor derijide melum bolghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet