Хитай уйғур елида сучилиқ ишлирини ким вә немә үчүн тәрәққий қилдурмақта?

Мухбиримиз гүлчеһрә
2015-10-13
Share
xoten-su-derya-qurup-ketish.jpg Қуруп кетиш алдида туруватқан дәря. 2012-Йили яз, хотән.
RFA

2010-Йили хитай шинҗаң хизмәт йиғини ачқандин буян “шинҗаңниң иҗтимаий муқимлиқи вә әбәдий әминликигә сучилиқ ишлири арқилиқ түрткә болимиз” дегәнни райондики сучилиқ ишлириниң идийиви асаси қилип кәлмәктә.

Мәхсус уйғур елиниң җәнубий қисминиң су мәсилисини тәкшүрүш үчүн уйғур елиға кәлгән мәркәз тәкшүрүш гурупписиниң башлиқи хитай компартийиси мәркизи секритариятиниң секретари ду чиңлин йеқинда үрүмчидә мәхсус су мәсилиси сөһбәт йиғинида сөз қилип, “җәнубий шинҗаңниң деһқанчилиқ сүйини теҗәш хизмитиниң иҗтимаий муқимлиқни қоғдашниң асаси икәнлики”ни қайта тәкитлиди. Хитай һөкүмитиниң уйғур елида сучилиқ ишлиридәк ул муәссәсиләр қурулушини муқимлиқниң асасий қилип сиясийлаштуруп җиддий рәвиштә елип бериши уйғур зиялийлирида инкас пәйда қилди. Бу һәқтә мустәқил сиясий анализчи илшат һәсән әпәнди өзиниң көз қарашлирини оттуриға қойди.

Хитай сучилиқ министирлиқи вә мәмликәт бойичә сучилиқ системисиниң мәсуллири уйғур аптоном район рәһбәрлири қатнашқан 10-өктәбир үрүмчидә ечилған су мәсилиси сөһбәт йиғинида, аптоном районлуқ сучилиқ назарити вә биңтуән сучилиқ идарисиниң мәсуллири сучилиқ ислаһати вә тәрәққиятиға алақидар әһвалларни тонуштурушичә, 2015-йили аптоном район 34 нуқтилиқ сучилиқ түрини давамлиқ йолға қойидикән вә буниң бир қисми қурулуш башлап болған, бу йил уйғур ели сучилиқ ишлири “селинма көлими әң чоң, түр орунлаштуруши әң көп, қурулуш сүрити әң тез, хәлқ әң нәпкә ериштүрүлүдиған” дәвргә қәдәм қойған.

Йиғинда сөз қилған җаң чүншйән килимат, җуғрапийилик шараит түпәйлидин, районниң екологийиси аҗизлиқи, қурулма характерлик су кәмчил болуш әһвали мәвҗутлуқини һәмдә су аптоном районниң иқтисадий, иҗтимаий тәрәққиятини чәкләватқан муһим амил болуп кәлгәнликини ейтқан болсиму, йәнә “сучилиқ шинҗаңниң һалқима тәрәққияти вә әбәдий әминликни ишқа ашуруштики ул қурулуш, башламчи қурулуш, ядролуқ қурулуш. Сучилиқ раваҗланса, шинҗаңму раваҗлиниду” дәп көрсәткән. Шундақла “җәнубий шинҗаңдики үч вилайәт, бир областиниң сучилиқ ислаһат тәрәққиятидики гәвдилик зиддийәт вә мәсилиләрни тездин һәл қилимиз, биңтуәнниң сучилиқ қурулушини қоллаш салмиқини йәниму зорайтип, раваҗлинип зорийишидики сучилиқ қурулуши асасини пухтилап, биңтуәнниң муқимлиқни сақлаш, чеграни қоғдаш иқтидари вә шинҗаң хизмитидики алаһидә муһим ролини күчәйтишигә түрткә болимиз” дегән.

Мәхсус уйғур елиниң җәнубий қисминиң су мәсилисини тәкшүрүш үчүн уйғур елиға кәлгән мәркәз тәкшүрүш гурупписиниң башлиқи хитай компартийиси мәркизи секритариятиниң секретари ду чиңлин уйғур елиниң җәнубида сучилиқ ишлириниң тәрәққиятини нуқтилиқ тезлитишни тилға алғанда, мәхсус биңтуәнниң сучилиқ ишлири тәрәққиятини илгири сүридиғанлиқидин бешарәт берип “шинҗаңниң сучилиқ ишлирини башқуруш сәвийисини йәниму өстүрүш билән биллә, биңтуәнни сучилиқ ишлирида қоллашни зорайтип, шинҗаңни муқимлаштуруп гүлләндүрүшни сучилиқ ишлири бойичә күчлүк капаләткә игә қилишимиз керәк” дегән.

Буниң алдида йәни 25-июл үрүмчидә, мәмликәт бойичә “сучилиқта шинҗаңға ярдәм бериш хизмити сөһбәт йиғини” ни ачқан иди. Йиғинда бәш йилдин буянқи сучилиқ ишлири хизмити омумйүзлүк хуласилинип, “13-бәш йиллиқ пилан” мәзгилидә “сучилиқ ишлирида шинҗаңға ярдәм бериш хизмитиниң салмиқи йәниму зорайтилип, сучилиқ ислаһати вә тәрәққиятини йәниму йеңи басқучқа көтүрүш” пиланға елинған иди.

Шу чағда шөһрәт закир: ‛‛сучилиқ гүлләнсә, шинҗаң гүллиниду” дегән идийини мәһкәм турғузуп, 13-бәш йиллиқ йирик пилан мәзгилидә шинҗаңға ярдәм бериш хизмитини паал пиланлаймиз вә җайида маслаштуримиз. Шинҗаңниң иҗтимаий муқимлиқи вә әбәдий әминликигә сучилиқ ишлири арқилиқ түрткә болимиз”дәп вәдә бәргән иди.

Сучилиқ министирлиқи универсал ишлар идарисиниң башлиқи ваң венке 2011-йили 10-өктәбир шинҗаңниң уч боғуз қурулуши йәкән дәряси араташ сучилиқ түгүни қурулушини башлаш мурасимида: “бу қурулуш йәрликниң намрат қияпитини өзгәртип, деһқанларниң киримини ашурушқа пайдилиқ, техиму муһими җәнубий шинҗаң райониниң иқтисадий, иҗтимаий тәрәққиятини илгири сүрүш, милләтләр иттипақлиқи вә иҗтимаий муқимлиқни қоғдашта наһайити муһим әһмийәткә игә” дегәниди.

Амеркидики мустәқил сиясий анализчи илшат һәсән әпәнди "уйғур елидә су ишлириға көпләп мәбләғ селиватқан хитай һөкүмитиниң әсли мәқситиниң йәниму көпләп хитай нопусини уйғур елигә йөткәш-ниң җиддий тәйярлиқи, таҗавузчилиқ истратегийисиниң асаслиқ бир қисми" дәп анализ қилди :

Хитай һөкүмити уйғур елиниң су ишлирини илгири сүрүштә арқиму ‏-арқа сиясәтләрни чиқириш билән бир мәзгилдә, аптоном районимиз тәвәсидә наһайити зор су байлиқи записи тепилғанлиқини, уни ичишниң зөрүрийити, зор сучилиқ түр қурулушини тезлитишниң пайдилиқ тәрәплирини тәшвиқ қилмақта шундақла буниң билән йезиларниң ичидиған су бихәтәрлик мәсилисини һәл қилғили,, деһқан-чарвичиларниң ишләпчиқириш, турмуш шараитини үзлүксиз яхшилиғили болидиғанлиқини көрсәтмәктә.

Қәшқәр вилайәтлик һөкүмәтниң ториниң сучилиқ идарисидин игиләп тарқатқан хәвиригә қариғанда, авғустниң ахириғичә, 2015-йили дөләт вә аптоном район қәшқәр вилайитидә мәбләғ селип қуруватқан 127 сучилиқ қурулуши түриниң 123 түридә иш башланған. Һазир түрлүк қурулушлар оңушлуқ ишлиниветипту, нуқтилиқ қурулушлардиму қурулуш пиланиниң йил ичидә тамамлашни пиланлиған.

Илшат һәсән әпәнди болса, хитайниң уйғур елиниң җәнубида әслидила кәмчил болған су байлиқини теҗәш вә су екологийә муһитини қоғдашниң орниға, су байлиқиниң көтүрүш иқтидари чәклимисидики реаллиққа зит һалда хитай нопусини көчүрүш салмиқини йәниму ашурушниң өзи муқимсизлиқ пәйда қиливатқан әң асаслиқ амил икәнликини чүшәндүрүп, әмәлийәттә бу хил су қурулушлири йәрлик деһқанларға йеза игиликидики су баһаси, су һоқуқи қатарлиқ җәһәтләрдә еғир зиян вә бесим елип кәлгәнликтин, наразилиқларға сәвәб болуватқанлиқи үчүн хитай һөкүмити су мәсилисини муқимлиқ мәсилисигә тақап туруп наразилиқларни қаттиқ бастуруш чариси қоллиниватқанлиқини билдүрди.

Хитай ишләпчиқириш-қурулуш биңтуәни билән йәрлик хәлқ оттурисида йүз берип келиватқан тоқунушларниң асаслиқ су мәсилиси түпәйли келип чиқиватқанлиқи һәммигә мәлум, илшат һәсән әпәнди биңтуән уйғур елидики асаслиқ су мәнбәлирини игиләп,йәрлик хәлқниң мәнпәәтини зор дәхли-тәрузға учритип келиватқан болса, йеқинқи йилларда йәнә аталмиш шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш сиясити түрткисидә су тәқсимләш һоқуқлириниң пүтүнләй көчмән хитайлар тәрипидин игиләнгәнлики, шуңа бу сучилиқ тәрәққиятлириниң уйғурларға пайдиси болиду дәп қаримайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Дәрвәқә, инкас вә ашкара болған мәлуматлардин илшат һәсән әпәнди ейтқандәк су башқуруш тармақлириниң хитай көчмәнлириниң су мәнбәлирини игилиши қалаймиқан ечип ишлитиши вә су мәнбәлиригә бузғунчилиқ қилишиға зор бошлуқ һазирлап бериватқанлиқини мәлум, илгири турпан вилайәтлик сучилиқ идарисиниң башлиқи пара алғанлиқтин10йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған иди. Йәни 2014-йили 3-сентәбир пукаң шәһәрлик тәптиш мәһкимиси хиянәтчиликкә қарши туруш идариси турпан вилайәтлик сучилиқ идарисиниң сабиқ башлиқи сав пейвуни пара қобул қилиш җинайити билән қолға елишни тәстиқлиған, сав пейву хизмәт қулайлиқидин пайдилинип,башқилардин җәмий 2 милйон 510 миң йүәндин артуқ пулни пара алған. Мунасивәтлик хәвәрдә көрситилишичә, бу йил 58 яшқа киргән сав пейву, әслидә шинҗаң уйғур аптоном райони турпан вилайәтлик сучилиқ идарисиниң башлиқи,вилайәтлик парткомниң муавин баш катипи иди. У әсли намрат аилидин келип чиққан болуп, турмуштанаһайити иқтисадчан иди, у бир тал асма майкини 30 йил кийгәндин кейин ташливетишкә көзи қиймиған, бирақ у турпанда бу мәнсәпкә еришкәндин кейин зор миқдарда тапан һәққи қобул қилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт