Ata miras Uyghur téwiplirining chiqish yoli nede?

Muxbirimiz qutlan
2014-07-01
Share
uyghur-tibabet-yaponiye.JPG Uyghur tébabet tetqiqatchiliqi bilen shughullan'ghan yaponiyelik tetqiqatchi masajiruning "Uyghur tébabetchiliki" namliq maqalisige qoyulghan süret.
RFA/Qutluq

Igilishimizche, Uyghur tilini özining kespiy tili qilghan Uyghur en'eniwi milliy tébabiti ötken yilidin bashlap xitay tilining jiddiy xirisigha duch kelgen.

Xitayda sehiye sistémisi boyiche kespiy salahiyet guwahnamisi tüzümi yolgha qoyulghandin kéyin, tébbiy sahedikilerning birdek kespiy salahiyet guwahnamisi élishi telep qilin'ghan. Wehalenki, Uyghur tébabiti qoyuq milliy we yerlik alahidilikke ige en'eniwi tébabetchilik bolghachqa, izchil yosunda Uyghur tilini özining kespiy tili süpitide saqlap kelgen. Uyghur tébabiti saheside élinidighan herqandaq kespiy we nezeriyiwi imtihanlarning hemmiside Uyghur tili qollinip kélin'gen.

Melum bolushiche, ötken yilidin bashlap Uyghur aptonom rayonida Uyghur tilining eng axirqi kespiy qorghini hésablan'ghan Uyghur tébabiti xitay tilining xirisigha duch kélishke bashlighan. Ata miras Uyghur téwipliridin élinidighan kespiy salahiyet imtihanining 30 pirsentlik nezeriye qismini xitay tilida bérish telep qilin'ghan. Buning bilen sistémiliq ma'arip terbiyisi körmigen, emma Uyghur tébabiti boyiche ata-bowiliridin qol alghan we uzun yilliq késel körüsh tejribisige ige téwiplar kespiy salahiyet imtihanini xitay tilida bérelmigen. Netijide ularning köp qismi kespiy salahiyet guwahnamisi alalmighan hemde ularning ata-bowiliridin dawamlashturup kelgen shipaxana we doxturxanilirini dawamliq échishigha yol qoyulmighan.

Radi'omiz ötkende xotendiki birqanche ata miras téwiplar bilen téléfon söhbiti élip bérip bu ehwal heqqide anglighuchilargha xewer bergen. Bügün biz Uyghur aptonom rayonluq sehiye nazaritige téléfon qilip, bu heqte mezkur nazarettiki munasiwetlik mes'ul xadim bilen sözleshtuq.

Téléfonimizni qobul qilghan mes'ul xadim bu heqte munularni bildürdi:
"Shundaq, bu ishtin xewirimiz bar. Ötken yilidin bashlap junggodiki herqaysi milliy tébabetler boyiche élinidighan kespiy salahiyet imtihanining 30 pirsentlik nezeriye qismi xenzu tilida élinidighan boldi. Bu junggodiki milliy tébabiti bar herqaysi milletler üchün oxshash, mesilen junggo tébabiti, mongghul tébabiti, tibet tébabiti, qazaq tébabiti dégenlerning hemmisi Uyghur tébabitige oxshashla 30 pirsentlik nezeriye imtihanini xenzu tilida béridu."

"Imtihan so'alliri ichidiki nezeriye qismi memliket boyiche bir tutash xenzu tilida chiqirilidu. Yeni sehiye ministirliqi mes'ul bolup chiqiridu. Uni herqaysi milletler öz tiligha terjime qilip öz tilida imtihan berse bolidu dégen höjjet yoq. Shunga Uyghur téwipliridinmu bu imtihanni ötken yilidin bashlap xenzu tilida bérish telep qilindi. Merkezdin bu heqte éniq höjjet chüshmey turup, bizning öz aldimizgha bu imtihan so'allirini Uyghurchigha terjime qilip béridighan hoquqimiz yoq. Bu dégen jungxu'a xelq jumhuriyiti, bu yerde yashighan hemme adem, xususen Uyghur téwiplirimu shuning ichide, dölet némini telep qilghan bolsa shu tilda bérishi kérek. Buninggha bizning amalimiz yoq."

U bizning arqa-arqidin sorighan so'allirimizgha mundaq dep jawab berdi:
"Xenzuche imtihanni bérelmigen téwiplar peqetla xoten wilayitidin kelgen on-yigirme adem, xalas. Xotendiki Uyghur tébabet aliy téxnikomining oqughuchilirimu bu imtihanni xenzu tilida bérip ötüwatidu. Gep téwiplarning özide, ular özliri tirishmaydu, xenzu tilini öginishni xalimaydu. Ötkende xotendin bu toghriliq erz qilip kelgen Uyghur téwiplirining wekillirigimu men ochuq gepni qildim. Ulardin, siler qaysi dölette yashawatisiler dep sorisam, ular junggoda dep jawab berdi. Men yene ulardin, emise némishqa xenzuche ögenmeysiler dep so'al qoysam, ular jim turidu. Xenzu tili dégen dölet tili, uni bilmey turup junggoda kesip bilen shughullan'ghili bolmaydu. Men ulargha xenzuche bilmisenglar meyli, lékin imtihan so'alidiki a b s dégen jawablardin birige belge qoysanglarmu, azraq nomur alattinglar emesmu, dep körsetme berdim. Bu yilliq imtihan'gha yene bir hepte qaldi. Eger ular yene, xenzu tilida imtihan bérelmise, kespiy salahiyet guwahnamisini elwette alalmaydu. Buninggha bizning amalimiz yoq!"

U bizning bu mesilini merkezge yaki sehiye ministirliqigha yollap iltimas qilip kördünglarmu dégen so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi:
"Elwette, yollap körduq, sehiye ministirliqidin adem kelgendimu bu ehwalni déduq. Bizningmu döletning asasiy qanuni we milliy térritoriyelik aptonomiye qanunidin xewirimiz bar, lékin bu ishlarning hel bolmiqi undaq asan emes. Belkim, tibet yaki mongghullarmu bu ehwalni merkezge dégen bolushi mumkin. Hazirqi shara'itta Uyghur tébabitining kespiy salahiyet émtihanida 60-70 pirsent kespiy imtihanni Uyghurche dawamlashturup kelginimizning özi chong gep. Merkezdin, bolupmu sehiye ministirliqidin bu heqte bizge höjjet chüshmey, turup imtihan so'allirini Uyghurchigha terjime qilip bérish mumkin emes. Uning üstige, memliket boyiche bir tutash chiqirilidighan imtihan so'allirining mexpiyetlikini közde tutup, hergizmu uni az sanliq milletler til-yéziqigha terjime qilishimizgha ruxset qilmaydu."

Uyghur tébabiti Uyghur aptonom rayonida Uyghur tilini ishlitish we saqlashtiki eng axirqi kespiy qorghan bolup turghan bolsimu, lékin nöwette xitay tilining jiddiy bésimigha duch kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet