Közetküchi asiye Uyghur: kömür krizisi xitayning uzun yilliq namratlashturush siyasitining tebi'iy aqiwiti

Muxbirimiz shöhret hoshur
2021-12-30
Share
komur-kan-urumchi.jpg Xitay shirketlirige höddige bériwétilgen kömürkan. 2012-Yili 1-awghust, ürümchi.
AFP

Qish yéqinlashqandin buyan ijtima'iy taratqularda izchil dawam qiliwatqan kömür qiyinchiliqi heqqidiki zarlinishlar, mesilisining krizis derijisige yükselgenlikidin bésharet bermekte. Bu krizis Uyghur ahalilerdin bashqa, Uyghur rayonidin gu'angju we xongkonggha kömür toshuydighan yük mashina shopurlirining qaxshashli'idinmu melum bolmaqta. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan musteqil közetküchi asiye Uyghur xanim, kömür krizisini bir pilanliq haldiki namratlashturushning aqiwiti dep qaraydighanliqini ilgiri sürdi. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisi diqqitinglarda bolidu.

Kömür krizisi heqqidiki zarlinishlar, ijtima'iy axbaratlarda izchil halda dawam qilmaqta. Da'irilerge biwasite xitab qilishqa jür'et qilalmighan bezi ahaliler, tebi'etke-jümlidin kéliwatqan zimistan qishqa xitab qilish arqiliq ahaliler omumyüzlük duch kelgen kömür krizisining wehimisini otturigha qoymaqta. Nöwette gollandiyede yashawatqan közetküchi asiye Uyghur xanim, kömür krizisini bir qanche sewebke baghlap chüshendüridu. Uning bayan qilishiche, krizisning közge derhal chéliqidighan sewebliridin biri, diplomatik mesililer seweblik, xitayning awstraliyedin kömür import qilishining toxtishi we netijide Uyghur rayonidin xitayning déngiz yaqisidiki jaylargha kömür yötkesh dolqunining pewqul'adde yüksilishi. Asiye xanimning bu pikirini, xitay shopurlarning ijtima'iy taratqulardiki inkaslirimu delilleydu. Bu inkaslarda déyilishiche, nöwette Uyghur rayonidin xongkong we gu'angdunggha yötkilidighan kömürning tonnisi 3000 yüendin éship ketken؛ nöwette nechche minglighan yük mashiniliri Uyghur élidiki kömür kanlirida heptilep öchiret kütüwatqan weziyette iken.

Asiye xanimning bayan qilishiche, seweblerdin yene biri, xitayning yéngi yéza berpa qilish nami astida Uyghur mehellilirini buzuwétishi we ahalilerni, bina öylerge yötkep, en'eniwi issinish métodliridin mehrum qaldurushi. Uning déyishiche, yilliq kirimi cheklik bolghan Uyghurlar yilliq issiqliq chiqimi 2500 yüendin ashqan bina öylerde issiqliq chiqimni kötürüshke amalsiz qalghan. Uning üstige ilgiri yer öylerde kömür yétishmigende ishik-dérizilerni kigiz we ediyallar bilen qaplash we meshke otun qalash bilen mesilini hel qilghan yerlik ahaliler, bu bina öylerde, bu imkanliridin mehrum qalghan.

Uyghur rayonidiki ili qatarliq jaylargha urghan téléfonlirimizgha alaqidar xadimlar, nöwettiki kömür krizisining sewebliri heqqidiki so'alimizgha jawab bermidi.

Asiye xanimning qarishiche, 4 yildin buyan dawam qiliwatqan lagérlarning mewjutluqi yeni mutleq köp sandiki a'ililerning emgek küchliridin ayrilip qélishi nöwettiki kömür krizisining yene bir gewdilik sewebidur. Démekchimu ijtima'iy taratqulardiki inkaslarda kömüri yétishmeywatqan ahalilerning köpinchiside a'ilide erler yoqluqi isharetlik halda bayan qilin'ghan.

Asiye xanim, nöwettiki yuqum we qamal weziyitining kömür krizisini téximu jiddiyleshtürgenlikini eskertish bilen birlikte kömür krizisining tüpki yiltizi, xitayning yillardin béri yolgha qoyuwatqan, pilanliq haldiki namratlashturush siyasiti ikenlikini tekitleydu. U xitayning Uyghurlarni öz yurtida namrat qaldurush arqiliq, ularni yurtidin bezdürüsh we xitay ölkilirige tarqaqlashturush, bu arqiliq assimilyatsiye qedimini tézlitish koyida ikenlikini eskertidu.

Yuqirida Uyghur élida dawam qiliwatqan kömür krizisi heqqide uchur we mulahize anglattuq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet