Нато хитайға қарита истратегийәсини өзгәртти

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-12-11
Share
Нато хитайға қарита истратегийәсини өзгәртти "нато мутәхәссисләр горупписи бирлики" ниң рәиси, американиң сабиқ депломати а. Вес мичел әпәндим.
Social Media

Хитайниң дуня теничлиқи, бихәтәрликигә қарита шәкилләндүриватқан тәһдити, ғәрб қиммәт қаришиға елип кәлгән хирислири, ғәрбниң демократийә, әркинлик, кишилик һоқуқ системисиға селиватқан бузғунчилиқлири йиллардин буян нурғун муназириләргә сәвәб болған болсиму, ғәрб әллириниң буниңға қарши үнүмлүк тәдбирләр билән тақабил турушниң йоллири үстидә елип барған издинишлиридин көрүнәрлик бир нәтиҗә чиқмиған. 2019-2020-Йиллириға кәлгәндила бу мәсилә явропа иттипақида һәмдә нато (шималий атлантик окян әһди тәшкилати) да җиддий көңүл бөлүшкә тегишлик тема сүпитидә күнтәртипни игилигән. Бүгүн "ғәрб анализчилири узун йиллардин буянқи хитай тәһдитигә сәл қараш вә уни төвән мөлчәрләштәк хаталиқлирини түзитиш үчүн җиддий һәрикәткә өткән". Американиң болупму 2020-йилидин буян хитайға қарита йүргүзүшкә башлиған ташқий сиясәтлиридә барлиққа кәлгән өзгүрүшләрму ғәрб дунясиға тәсир көрситишкә башлиған амилларниң бири болған.

"германийә долқунлири" радийосиниң 9-декабир елан қилған "достму-дүшмәнму? хитай натони ғәпләт уйқусидин ойғатти" намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, мутәхәссисләр төнүгүн "нато 2030" намлиқ бир анализ доклатини елан қилған. Доклатта хитайниң пүтүн дуняға тәһдит шәкилләндүриватқанлиқиға даир чүшәнчиләргә орун бериш билән биргә, натони "баш көтүрүватқан хитайниң өткүр риқабәтчигә айланғанлиқи билән агаһландурған". Бирақ доклатниң конкирет мәзмуни техи ашкариланмиған.

Мәлум болишичә, қисқичә "нато" дәп аталған шималий атлантик окян әһди тәшкилати 1949-йили 4-април вашингтонда қурулған. Белгийә пайтәхти бирюссел униң мәркизи қилип бекитилгән. Дәсләптә 12 ғәрб дөлити билән қурулған натоға һазир 30 дөләт әза болған. Әслидә совет иттипақиниң тәһдитигә тақабил турушни мәқсәт қилип қурулған бу һәрбий иттипақниң 1960-йилларда түзгән истратегийәлик пиланлирида һазирға қәдәр бәк чоң өзгиришләр болмиған. Хитай тәһдити баш көтүрүшкә башлиғандин кейин америка, германийә, франсийәләр натони ислаһ қилиш, униң истратегийәлик пиланлирини йеңилаш тәклиплиридә болуп кәлгән болсиму, бу тәклип пәқәт 2019-йили хитайдин таралған корана вируси дуняни қаплашқа, хитай һакимийитиниң таҗавузчилиқ әсли маһийити ашкарилинишқа башлиғандила, андин натониң хизмәт үстилигә чиққан.

Хәвәрдә тәкитлинишичә, "нато мутәхәссисләр горупписи бирлики" ниң рәиси, американиң сабиқ депломати вес мичел мәзкур доклат һәққидә тохталғанда "тәсәввур қилғили болидиған кәлгүсигә қарита ейитқанда, русийә йәнила натоға ниспәтән келәчәктики әң асаслиқ һәрбий тәһдит болуп қалиду. Бирақ хитайниң баш көтүрүши натониң истратегийәлик муһитидики әң зор, тәсири әң күчлүк бир өзгүрүшни, нато әстайидил тақабил турмиса болмайдиған бир өзгиришни пәйда қилди," дегән.

"нато мутәхәссисләр горупписи бирлики" ниң иккинчи рәиси, германийәниң сабиқ дөләт мудапийә министери томас де майсири болса "натоға техиму көп вақит, сиясий мәбләғ аҗритип вә һәрикәт қоллинип, хитай елип кәлгән бихәтәрлик хирислириға тақабил туруш лазим," дегән.

Натониң баш катипи җенс столтенберг бу доклатқа бәргән баһасида техиму очуқ қилип: "хитай бизниң қиммәт қаришимизни қобул қилмайду, кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиду, башқа дөләтләрни бозәк қилиду һәмдә у биз билән болған системилиқ риқабитини күнсири күчәйтмәктә," дегән.

Натониң истратегийәлик пиланлирини йеңилап, хитайни нишанға елиши уйғурларниң нөвәттики вәзийитигә қандақ тәсир көрситиши мүмкин?

Түркийәдики һаҗитәпә университетиниң дотсинти, истратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәм бу соалға җавап бәргәндә, натодики бу өзгиришниң хитайға нисбәтән зор бесим пәйда қилидиғанлиқини вә буниң уйғурларғиму тәсири болидиғанлиқини тилға алди.

Явропа истратегийәлик анализ мәркизиниң "окян һалқиған мудапийә вә бихәтәрлик бөлүми" ниң мудири лаврен сперанса бу һәқтә тохталғанда: "яврупаниң истратегийәсини бәлгүлигүчиләрниң қәлбидә ғайәт зор өзгиришләр йүз бәрди, улар хитай тәһдитиниң еғирлиқини ахири тонуп йәтти," дегән.

Униң қаришини қоллап, бу хил ойғунишниң яврупада омумийүзлүк һадисигә айлиниватқанлиқини тәкитлигән германийәдики "маршал фонди җәмийити" ниң хадими бруно лете, бу ойғинишни хитайниң коруна вируси киризиси мәзгилидики қилмиш-әтмишлириниң зор дәриҗидә илгири сүргәнликини тилға алған. У "бир йил илгирикигә селиштурғанда, биз хитайниң окян һалқиған тәһдитлирини техиму илгириләп чүшиниш пурситигә ериштуқ" дегән һәмдә "нато австралийә вә японийәгә охшаш дост дөләтләр билән болған һәмкарлиқини техиму илгири сүрүши лазим. Бу дөләтләр хитайниң бесимлириға һәқиқәтәнму қаттиқ учримақта," дегән.

Русийә-яврупа тәтқиқат мәркизиниң мудири териса фаллон "хитай билән русийәниң һазир әр-хотунға айланғанлиқини, бу һәр икки дөләтниң ғәрб системиси һәм қиммәт қаришиға зиянкәшлик қиливатқанлиқини" илгири сүрүп, натониң гези кәлгәндә қаттиқ һәрикәтләрни қоллиништин башқа, һазирчә "ғәрбниң хитайниң истратегийәлик ул әслиһә қурулушлириға мәбләғ селишини чәкләш, әскәр вә хәлқ тәң ишләтсә болидиған қош өлчәмлик әскирий таварларни хитайға екиспорт қилишни тосуш, хитайниң сифирлашқан йипәк йоли тәрәққиятини боғуш" қатарлиқ чариләргә мураҗиәт қилипму хитайни әндишигә салғили болидиғанлиқини изаһлиған. У сөзидә йәнә хитайниң явропа иттипақиниң ичкий қисмида "мувәппәқийәтлик орунлаштуруш" қа игә болувалғанлиқини, буниңдин пайдилинип явропа иттипақиниң бирликини бузуватқанлиқини, явропа иттипақиниң ортақ аваз чиқиришиға тосқунлуқ қиливатқанлиқини, бәзи дөләтләрни өзиниң релисиға селишқа теришиватқанлиқини әскәрткән.

Яврупа-атлантик тәтқиқат мәркизиниң мудири йелена милич хитайниң явропаға балқан районлиридин қол селиватқанлиқини илгири сүрүп мундақ дегән: "балқан районлири хитайниң әң яхши таллиши болуп қалди. Бу районға хитай асанла қол тиқалайду. Чүнки бу йәрләрдә мукәммәл сиясий муһит вә сода низамлири йоқ. Қанунму өзгиришчан."

Униң ейтқинидәк, балқан районлири хитайниң шәхсий туралғусиға охшап қалған. Хитай геритсийәдин бир портни сетивелип, уни яврупаға өтидиған көврүк қиливалған. Бирақ мәзкур доклатта, "әза дөләтләрниң халиған бири хитайдин кәлгән һәрқандақ бир тәһдитни һес қилған һаман, нато дәрһал һәрикәт қоллинип өзиниң уни мудапийә қилиш иқтидариға вә қуввитигә игә икәнликини көрситип қоюшқа тәйяр туруши лазим" лиқи алаһидә тәкитләнгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт