Tramp hökümitining Uyghur élidiki zulumgha ishtirak qilghan emeldarlarni jazalash tedbiri tijaret ötkilige duch kelgen

Amérikida yashawatqan Uyghur pa'aliyetchi roshen abbas xanim xitay lagérigha élip kétilgen achisi gülshen abbasning süriti bilen namayishta. 2018-Yili 17-dékabir, washin'gton.

Xitay hökümiti Uyghur élide 2 milyon'ghiche bolghan Uyghur we qazaq qatarliq yerlik xelqlerni “Qayta terbiyelesh” namidiki lagérlargha qamighandin kéyin, bu weqe xelq'araliq kishilik hoquq organliri bilen birlikte amérika hökümitining küchlük diqqitini qozghighan idi.

Uyghur élidiki bu tutqunning nahayiti keng kölemlik ikenliki we weziyetning intayin jiddiylikige a'it uchurlarning köplep ashkarilinishi netijiside amérika hökümiti xitaygha qaratqan tenqidlirini kücheytken. Amérikiliq siyasetchiler arisidimu hökümetni tedbir élishqa chaqiridighan chaqiriqlar köpeydi.

Netijide, “Washin'gton pochtisi” géziti tunji bolup, 2018-yili 6-ayda élan qilghan bir xewiride tramp hökümitining chén chüen'go qatarliq xitay emeldarlirini kishilik hoquqni depsende qilish jinayiti bilen jazagha tartishi mumkinlikini, amérika tashqi ishliri ministirliqining dini erkinlikke mes'ul alahide elchisi sam brownbekning bu heqte tramp hökümitige jiddiy rewishte xizmet ishlewatqanliqini, buning marko rubi'o we kiristofir simis qatarliq dölet mejlis ezaliriningmu küchlük qollishigha érishkenlikini xewer qilghan. Emma aridin bir yilgha yéqin waqit ötken bolsimu, xitay emeldarlirigha qaritilghan jaza tedbiri emeliyleshmigen idi.

“Nyuyork waqti” gézitining 4-may küni bu heqte tarqatqan xewiride ashkarilishiche, tramp hökümiti bultur küz aylirida zulumda rol éliwatqan yuqiri derijilik xitay emeldarliri we xitay shérketlirige jaza tedbirini élan qilishqa teyyar bolghan peytte, bir qisim hökümet emeldarliri “Eger biz bu jaza tedbirini élan qilsaq, béyjing bilen bolghan iqtisadiy söhbetlirimiz qéyinliship kétishi mumkin” dégen teklipni bergen. Buning bilen tramp hökümiti jaza tedbirlirini ésip qoyghan.

Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan lagér tüzümi we yuqiri téxnikiliq nazaret séstimisige qarshi eng aktip heriket qiliwatqan kishilik hoquq organliridin “Kishilik hoquqni közitish teshkilati” xitay ishliri diréiktori sofi richardson bügün radiyomizgha qilghan sözide buni “Zor bir xataliq”, dep körsetti. U sözide: “Tramp hökümiti rayondiki zulumda rol oynawatqan xitay emeldarlirigha magnétsikiy qanunini imzalimay ötken herbir kün bu jaza qanunini ajizlitish bilen birge, xitay hökümitining rayondiki bésim siyasitini dawamlashturush jasaritini ashuridu” dédi.

“Nyu-york waqti” gézitining bayan qilishiche, xitay emeldarlirigha jaza tedbiri qoyush mesilisi amérika tashqi ishlar ministirliqi we aq saraygha qarashliq dölet xewpsizlik kéngishining küchlük qollishigha érishken. Biraq u, tijaret söhbetliride kishilik hoquq mesilisining otturigha qoyulmasliqi kérek, dep qaraydighan bezi emeldarlar sewebidin amérika maliye minstirliqigha kelgende ajizlap qalghan. Bir qisim amérika hökümet emeldarlirining “Nyu-york waqti” gézitige éytip bérishiche, amérika prézidénti tramp ötken 12-ayda xitay dölet re'isi shi jinping bilen argéntinada échilghan g-20 dölet bashliqliri yighinida uchrashqandin kéyin bu jaza tedbirini élan qilishni toxtitip qoyushni qarar qilghan iken. Eyni chaghda ikki terep 1-mart künigiche tijarette bir kélishim hasil qilish üchün kélishken idi. Biraq 1-martta kélishim yenila hasil qilinalmay, ikki terep arisidiki diyalog hazirghiche sozulup ketken idi.

Sofi richardson xanim bolsa bu qanunni toxtitip qoyushqa seweb bolghan köz qarashning munazire qilinishi kéreklikini bildürdi. U sözide: “Jaza tedbiri qoyush tijariy söhbiti üchün ziyanliq, dep bu qararning toxtap qélishigha seweb bolghan shu emeldarlar özining bu logikisi heqqide chüshenche bérishi we uni ochuq munazirige qoyushi kérek. Amérika hökümiti nurghun oxshimighan hökümetlerge oxshimighan sewebler bilen jaza tedbiri élan qildi. Emma ikki dölet munasiwiti buningliq bilen weyran bolghini yoq. Shu nerse éniq bolushi kérekki, yuqiriqidek köz qarash jaza tedbirining meqsitige qilin'ghan satqunluq. Bu tedbirning ishqa kirishmesliki dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlarni qattiq azablimaqta” dédi.

Derweqe, amérikadiki “Uyghur herikiti” teshkilatining diréktori roshen abbas xanim nöwette lagérlarda yétiwatqan özining hedisi gülshen abbasnimu öz ichige alghan milyonlighan bigunah Uyghurning hoquqining tijaretke qurban qilinmasliqi kéreklikini eskertip, amérika hökümitini öz qimmet qarashlirigha sadiq qélishqa chaqirdi.

Amérika tramp hökümitining Uyghur élidiki zulumgha qarita tedbirsiz qélishi ilgirimu amérika dölet mejlis ezalirining tenqidige uchrighan idi. Bu yil 4-ayda, amérika dölet mejlisidiki gholluq ezalardin marko rubi'o, tim keyn, mit romniy, bob menendéz qatarliq 24 neper kéngesh palata ezasi we 19 neper awam palata ezasi birlikte imzaliq xet yollap, amérika hökümitidin Uyghur élidiki zulumgha qarshi emeliy heriket qollinishni telep qilghan. Ular amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompé'o, maliye ministiri stiwén mnuchin we soda ministiri wilbur roslargha yollighan imzaliq mektubida xitayning Uyghur élida yürgüzüwatqan siyasetlirini söz bilen tenqidlep qoyushining yéterlik bolmaydighanliqini eskertip, magnétiski qanunini tézdin emeliyleshtürüshni telep qilghan.

Sénator marko rubi'o bolsa yuqiridiki bu chaqiriqni yene bir qétim tekrarlighan. U yéqinda amérika ronald régan institutida ötküzülgen bir muhakime yighinida sözligen nutiqida Uyghur élide milyonlarche kishining shi jinpingning “Xitay chüshi” astida lagérgha qamilip zulum körüwatqanliqini tilgha alghan. Shundaqla yene “Xitay emeldarlirigha qoyulmaqchi bolghan jaza tedbirlirining maqullinishi bek sozulup ketti. Ulargha qarshi heriketke ötidighan waqit keldi” dégen. Marko rubi'o sözi dawamida yene, özi we bashqa dölet mejlis ezalirining Uyghurlarni qollashni dawam qilidighanliqini eskertip: “Biz dunyaning shinjangda yüz bériwatqanlarni, yeni rayonda yüz bériwatqan insaniyetke qarshi jinayetni, Uyghurlargha we bashqa milletlerge qarshi yürgüzülüwatqan jinayetni tonup yétishi üchün dawamliq tirishchanliq körsitimiz” dégen.