Трамп һөкүмитиниң уйғур елидики зулумға иштирак қилған әмәлдарларни җазалаш тәдбири тиҗарәт өткилигә дуч кәлгән

• Мухбиримиз ирадә
  2019-05-06

Хитай һөкүмити уйғур елидә 2 милйонғичә болған уйғур вә қазақ қатарлиқ йәрлик хәлқләрни “қайта тәрбийәләш” намидики лагерларға қамиғандин кейин, бу вәқә хәлқаралиқ кишилик һоқуқ органлири билән бирликтә америка һөкүмитиниң күчлүк диққитини қозғиған иди.

Уйғур елидики бу тутқунниң наһайити кәң көләмлик икәнлики вә вәзийәтниң интайин җиддийликигә аит учурларниң көпләп ашкарилиниши нәтиҗисидә америка һөкүмити хитайға қаратқан тәнқидлирини күчәйткән. Америкилиқ сиясәтчиләр арисидиму һөкүмәтни тәдбир елишқа чақиридиған чақириқлар көпәйди.

Нәтиҗидә, “вашингтон почтиси” гезити тунҗи болуп, 2018-йили 6-айда елан қилған бир хәвиридә трамп һөкүмитиниң чен чүәнго қатарлиқ хитай әмәлдарлирини кишилик һоқуқни дәпсәндә қилиш җинайити билән җазаға тартиши мумкинликини, америка ташқи ишлири министирлиқиниң дини әркинликкә мәсул алаһидә әлчиси сам бровнбәкниң бу һәқтә трамп һөкүмитигә җиддий рәвиштә хизмәт ишләватқанлиқини, буниң марко рубио вә киристофир симис қатарлиқ дөләт мәҗлис әзалириниңму күчлүк қоллишиға еришкәнликини хәвәр қилған. Әмма аридин бир йилға йеқин вақит өткән болсиму, хитай әмәлдарлириға қаритилған җаза тәдбири әмәлийләшмигән иди.

“нюйорк вақти” гезитиниң 4-май күни бу һәқтә тарқатқан хәвиридә ашкарилишичә, трамп һөкүмити бултур күз айлирида зулумда рол еливатқан юқири дәриҗилик хитай әмәлдарлири вә хитай шеркәтлиригә җаза тәдбирини елан қилишқа тәйяр болған пәйттә, бир қисим һөкүмәт әмәлдарлири “әгәр биз бу җаза тәдбирини елан қилсақ, бейҗиң билән болған иқтисадий сөһбәтлиримиз қейинлишип кетиши мумкин” дегән тәклипни бәргән. Буниң билән трамп һөкүмити җаза тәдбирлирини есип қойған.

Уйғур елидә йолға қоюлуватқан лагер түзүми вә юқири техникилиқ назарәт сестимисигә қарши әң актип һәрикәт қиливатқан кишилик һоқуқ органлиридин “кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати” хитай ишлири диреиктори софи ричардсон бүгүн радийомизға қилған сөзидә буни “зор бир хаталиқ”, дәп көрсәтти. У сөзидә: “трамп һөкүмити райондики зулумда рол ойнаватқан хитай әмәлдарлириға магнетсикий қанунини имзалимай өткән һәрбир күн бу җаза қанунини аҗизлитиш билән биргә, хитай һөкүмитиниң райондики бесим сияситини давамлаштуруш җасаритини ашуриду” деди.

“ню-йорк вақти” гезитиниң баян қилишичә, хитай әмәлдарлириға җаза тәдбири қоюш мәсилиси америка ташқи ишлар министирлиқи вә ақ сарайға қарашлиқ дөләт хәвпсизлик кеңишиниң күчлүк қоллишиға еришкән. Бирақ у, тиҗарәт сөһбәтлиридә кишилик һоқуқ мәсилисиниң оттуриға қоюлмаслиқи керәк, дәп қарайдиған бәзи әмәлдарлар сәвәбидин америка малийә минстирлиқиға кәлгәндә аҗизлап қалған. Бир қисим америка һөкүмәт әмәлдарлириниң “ню-йорк вақти” гезитигә ейтип беришичә, америка президенти трамп өткән 12-айда хитай дөләт рәиси ши җинпиң билән аргентинада ечилған г-20 дөләт башлиқлири йиғинида учрашқандин кейин бу җаза тәдбирини елан қилишни тохтитип қоюшни қарар қилған икән. Әйни чағда икки тәрәп 1-март күнигичә тиҗарәттә бир келишим һасил қилиш үчүн келишкән иди. Бирақ 1-мартта келишим йәнила һасил қилиналмай, икки тәрәп арисидики диялог һазирғичә созулуп кәткән иди.

Софи ричардсон ханим болса бу қанунни тохтитип қоюшқа сәвәб болған көз қарашниң муназирә қилиниши керәкликини билдүрди. У сөзидә: “җаза тәдбири қоюш тиҗарий сөһбити үчүн зиянлиқ, дәп бу қарарниң тохтап қелишиға сәвәб болған шу әмәлдарлар өзиниң бу логикиси һәққидә чүшәнчә бериши вә уни очуқ муназиригә қоюши керәк. Америка һөкүмити нурғун охшимиған һөкүмәтләргә охшимиған сәвәбләр билән җаза тәдбири елан қилди. Әмма икки дөләт мунасивити буниңлиқ билән вәйран болғини йоқ. Шу нәрсә ениқ болуши керәкки, юқириқидәк көз қараш җаза тәдбириниң мәқситигә қилинған сатқунлуқ. Бу тәдбирниң ишқа киришмәслики дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғурларни қаттиқ азаблимақта” деди.

Дәрвәқә, америкадики “уйғур һәрикити” тәшкилатиниң директори рошән аббас ханим нөвәттә лагерларда йетиватқан өзиниң һәдиси гүлшән аббасниму өз ичигә алған милйонлиған бигунаһ уйғурниң һоқуқиниң тиҗарәткә қурбан қилинмаслиқи керәкликини әскәртип, америка һөкүмитини өз қиммәт қарашлириға садиқ қелишқа чақирди.

Америка трамп һөкүмитиниң уйғур елидики зулумға қарита тәдбирсиз қелиши илгириму америка дөләт мәҗлис әзалириниң тәнқидигә учриған иди. Бу йил 4-айда, америка дөләт мәҗлисидики ғоллуқ әзалардин марко рубио, тим кәйн, мит ромний, боб мәнәндез қатарлиқ 24 нәпәр кеңәш палата әзаси вә 19 нәпәр авам палата әзаси бирликтә имзалиқ хәт йоллап, америка һөкүмитидин уйғур елидики зулумға қарши әмәлий һәрикәт қоллинишни тәләп қилған. Улар америка ташқи ишлар министири майк помпео, малийә министири стивен мнучин вә сода министири вилбур росларға йоллиған имзалиқ мәктубида хитайниң уйғур елида йүргүзүватқан сиясәтлирини сөз билән тәнқидләп қоюшиниң йетәрлик болмайдиғанлиқини әскәртип, магнетиски қанунини тездин әмәлийләштүрүшни тәләп қилған.

Сенатор марко рубио болса юқиридики бу чақириқни йәнә бир қетим тәкрарлиған. У йеқинда америка роналд реган институтида өткүзүлгән бир муһакимә йиғинида сөзлигән нутиқида уйғур елидә милйонларчә кишиниң ши җинпиңниң “хитай чүши” астида лагерға қамилип зулум көрүватқанлиқини тилға алған. Шундақла йәнә “хитай әмәлдарлириға қоюлмақчи болған җаза тәдбирлириниң мақуллиниши бәк созулуп кәтти. Уларға қарши һәрикәткә өтидиған вақит кәлди” дегән. Марко рубио сөзи давамида йәнә, өзи вә башқа дөләт мәҗлис әзалириниң уйғурларни қоллашни давам қилидиғанлиқини әскәртип: “биз дуняниң шинҗаңда йүз бериватқанларни, йәни районда йүз бериватқан инсанийәткә қарши җинайәтни, уйғурларға вә башқа милләтләргә қарши йүргүзүлүватқан җинайәтни тонуп йетиши үчүн давамлиқ тиришчанлиқ көрситимиз” дегән.