Norwégiyede namelum bir xitay teshkilatining Uyghurlar namayish qilidighan orunni igiliwélishi ghulghula qozghidi

Xelq'ara kechürüm teshkilatining norwégiye shöbisi, norwégiye Uyghur komitéti we norwégiye tibet komitéti qatarliq teshkilatlar 15‏-may küni norwégiyede ziyarette bolidighan xitay xelq qurultiyi re'isi li jenshugha qarshi norwégiye parlaméntining aldida keng kölemlik naraziliq namayishi ötküzüshni pilanlimaqta. Pilan boyiche parlamént aldidiki namayish ornining ruxsitini élishqa xelq'ara kechürüm teshkilatining norwégiye shöbisi mes'ul bolghan idi.

Lékin xelq'ara kechürüm teshkilati yéqinda parlaméntning alaqidar ishxanisigha namayish ruxsitini élish iltimasi sunsa, namayish ornini xéli burunla bir xitay teshkilatining éliwalghanliqi melum bolidu. Mezkur teshkilat xitay-norwégiye diplomatik munasiwet ornatqanliqining 65 yilliqini xatirilesh pa'aliyiti ötküzimiz, dégen namda parlaméntning alaqidar ishxanisigha iltimas sunup, parlamént aldidiki eydiswolls meydanida pa'aliyet ötküzüsh ruxsiti alghan. “Norwégiye-wénju soda uyushmisi” dek norwégiyede tizimgha aldurmighan xitayning wénju shehiridiki bir teshkilat qandaqsige li jenshuning norwégiye ziyariti téxi resmiy élan qilinmay turup, norwégiye parlaméntining aldidiki meydanni éliwalidu?.

Mezkur weqe yéqinda ashkarilan'ghandin kéyin, bu, norwégiye taratqulirida zor ghulghula qozghighan. Li jenshuning ziyariti xitay hökümiti 2 milyondek Uyghur, qazaq we bashqa musulman türkiy xelqlerni yighiwélish lagérlirigha qamap, Uyghurlarning medeniyet, til, diniy étiqadini cheklishi, Uyghur a'ile qurulmisini özgertishke urunushi gherb elliride dunyadiki eng éghir kishilik hoquq krizisi, dep qariliwatqan mezgilge toghra kelgen. Shunga, lagérlar mesilisi kishilik hoquq teshkilatlirining bu qétimqi namayishining halqiliq témisigha aylan'ghan idi. Kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, “Norwégiye-wénjo soda uyushmisi” ning parlamént aldidiki namayish ornini igiliwélishi xitay elchixanisining pilanliq orunlashturushi iken.

Xelq'ara kechürüm teshkilati norwégiye shöbisining bash katipi jon pédér egénas 14‏-may küni ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Méningche bu, xitayning norwégiyede turushluq elchixanisi teripidin pilanlandi. Chünki, ular mezkur xitay teshkilatigha ziyaret waqtini éytip béreleydighan birdinbir orun. Biz bu teshkilatning norwégiyede turushluq bayanatchisi bilen körüshtuq. Lékin bu teshkilat özining iltimas qilghan orunda qandaq pa'aliyet ötküzüsh pilani barliqini élan qilip baqmighan. Ular héchkimning bu ishni sürüshtürüshini, ‛norwégiye-wénjo soda uyushmisi‚namliq bu teshkilat heqqide gep sorap, bu ishni dawrang qilishni xalimaydighandek köründi. Shunga, men buning xitay elchixanisining riyasetchilikide élip bérilghan orunlashturush ikenlikige ishinimen.”

Uning ilgiri sürüshiche, norwégiye parlaménti we hökümiti bu weqede xitay diplomatlirining qiltiqigha dessep ketken. U nöwette parlaméntning öz xataliqini tuyup, bu ishni hel qilishning charisini qiliwatqanliqini bildürdi. Jon pédét egénas mundaq deydu: “Méningche norwégiye parlaménti bilen hökümiti bu ishta norwégiyediki siyasiy ixtilaptin paydilan'ghan ziyaret qilghuchi dölet diplomatliri teripidin paydilinip kétilgendek qilidu. Chünki, shu nerse nahayiti éniqki, xitayning norwégiyediki elchixanisi mezkur xitay teshkilatigha norwégiye da'iriliri bu ziyaretni norwégiye jem'iyitige élan qilishtin xéli burunla ashkarilap, ularning parlamént aldidiki meydanni iltimas qilip éliwélishqa eqil körsetkendek qilidu. Chünki, ular namayish bolidighanliqini aldin qiyas qilghan bolup, bu arqiliq norwégiye ammiwi teshkilatlirini tosmaqchi bolghanliqi éniq. Méningche nöwette parlamént özining xataliqini hés qilip, buni hel qilishning charisini qilishqa tirishmaqta.”

Norwégiye taratqulirining qeyt qilishiche, ammiwi teshkilatlar parlamént aldidiki orunning xitay teshkilatigha bérilgenlikige naraziliq bildürgen bolsimu, lékin parlamént buni özgertelmeydighanliqini bildürüp, naraziliqni ret qilghan. Shuning bilen ammiwi teshkilatlar namayishni parlamént binasigha bir qanche yüz métir yiraqliqtiki uniwérsitét meydanida ötküzüshni orunlashturghan idi. Biraq norwégiye Uyghur komitétining re'isi bextiyar ömer 14‏-may ziyaritimizni qobul qilip, nöwette namayish ornining parlamént binasigha yéqin bir jaygha yötkelgenlikini bildürdi.

Bextiyar ömer: “Burunqi jay uniwérsitétning orni bolghachqa ular awaz yangratqu ishletsenglar bolmaydu, dégendin kéyin, biz parlaméntqa téximu yéqinraq, awaz yangratqu ishletkili bolidighan orun'gha kelduq. Burunqi orun sel yiraqta idi. Biz hazir uningdinmu yéqin kelduq, qayta-qayta iltimas qilip. Da'im pa'aliyet qilinidighan orun u. U orunni biz birliship alghan bolduq.”

Li jenshu bu qétim xitay türmisidiki ataqliq siyasiy öktichi ilham toxti 2019‏-yilliq nobél tinchliq mukapatigha körsitilgen mezgilde norwégiyeni ziyaret qilidu. Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, ilham toxti bu yilliq namzatlarning ichidiki eng küchlük kandidatlarning biri iken. Uni bu yil 2-ayda amérika dölet mejlisi awam we kéngesh palatasining 13 neper ezasi nobél tinchliq mukapatigha namzatliqqa körsetken. Ularning nobél komitétigha yazghan mektupida, “Héchkimning 2019‏-yilliq nobél tinchliq mukapatigha ilham toxtidek layiq emesliki” tekitlen'gen idi.

Bextiyar ömerning ilgiri sürüshiche, u énérgiye li jenshuning küntertipidiki halqiliq mesile bolsimu, lékin bu ziyaretning ilham toxti mesiliside norwégiyege bir xil wasitilik bésim peyda qilidighanliqini chetke qaqmaydiken. Norwégiye Uyghur komitéti bu qétim bashqa teshkilatlar bilen birge 15‏-may küni norwégiye parlaménti aldida, shuningdek 17‏-may küni norwégiyening bashqa bir shehiride jem'iy ikki qétim namayish ötküzidu. Norwégiye Uyghur komitéti norwégiye parlaméntining Uyghur mesilisini otturigha qoyushi, xitayning Uyghur rayonidiki lagérlarni taqishi, tutqunlarni qoyup bérishi, kishilik hoquqni depsende qilishni toxtitishi, norwégiyediki Uyghurlarning wetendiki a'ile tawabi'ati we norwégiyediki Uyghurlarni parakende qilishni toxtitish qatarliq 9 türlük telepni otturigha qoyidiken.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi egénas seyshenbe küni ziyaritimizni qobul qilghanda Uyghur mesilisi özlirining bu qétimqi namayishidiki nuqtiliq mesile ikenlikini bildürdi. U mundaq deydu: “Xelq'ara kechürüm teshkilati uzun yillardin béri xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikige da'ir endishilirini höjjetleshtürüp keldi. Lékin bu, biz bu qétim diqqitimizni shinjangdiki Uyghurlarning tutqun qilinishigha qarattuq. Bu rayondiki tutup turush orunliri her xil namlar bilen teripliniwatqan bolsimu, lékin biz omumen bu orunlarni qanuni resmiyetsiz tutqun qilish, dep teswirlewatimiz”.

Bextiyar ömerning ilgiri sürüshiche, u énérgiye li jenshuning küntertipidiki halqiliq mesile bolsimu, lékin bu ziyaretning ilham toxti mesiliside norwégiyege bir xil wasitilik bésim peyda qilidighanliqini chetke qaqmaydiken. Norwégiye Uyghur komitéti bu qétim bashqa teshkilatlar bilen birge 15‏-may küni norwégiye parlaménti aldida, shuningdek 17‏-may küni norwégiyening bashqa bir shehiride jem'iy ikki qétim namayish ötküzidu.