Уйғур көзәткүчиләр нур бәкриниң «парахорлуқ» җинайити билән сотлинишиға инкас қайтурди

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-07-26
Share
nur-bekri-so-nurbekri.jpg Уйғур аптоном райониниң сабиқ рәиси нур бәкри сотлиниватқан көрүнүш. 2019-Йили 25-июл, шеняң, лявниң.
AFP

Хитай хәвәр ториниң 2019-йили 7-айниң 25-күни тарқатқан хәвиригә қариғанда, хитайниң лявниң өлкиси шеняң шәһәрлик оттура хәлқ сот мәһкимиси биринчи сотта дөләт тәрәққият вә ислаһат комитетиниң сабиқ муавин мудири, дөләт енергийә идарисиниң сабиқ башлиқи, уйғур аптоном райониниң сабиқ рәиси нур бәкрини сотлиған.

Хәвәрдә шеняң шәһәрлик хәлқ тәптиш мәһкимиси пәйшәнбә ечилған бу сотта җавабкар нур бәкриниң 1998-йилидин 2018-йили сентәбирдә тутқун қилинғанға қәдәр болған 20 йил җәрянида, йәни униң үрүмчи шәһәрлик парткомниң муавин секретари, үрүмчи шәһириниң башлиқи, уйғур аптоном районлуқ партком даимий комитетиниң әзаси, уйғур аптоном районлуқ парткомниң муавин секретари, уйғур аптоном районлуқ хәлқ һөкүмитиниң рәиси, хитай мәмликәтлик тәрәққият вә ислаһат комитетиниң муавин мудири, хитай мәмликәтлик енергийә идарисиниң башлиқи қатарлиқ вәзипиләрни өтигән мәзгилләрдә қулайлиқ хизмәт шараити вә һоқуқидин пайдилинип, җәмий 79 милйон 100 миң йүәндин артуқ пара алғанлиқини илгири сүргән.

Мәлум болушичә, нур бәкри 2018‏-йили 20‏-сентәбир күни русийәдики рәсмий зияритини ахирлаштуруп, хитайға қайтқинида бейҗиң айродромида тутқун қилинған. Хитай мәркизи интизам тәкшүрүш вә ревизийә комитети нур бәкри тутқун қилинип, аридин 6 ай өткәндин кейин, йәни2019-йили 16‏-март күни тунҗи қетим хәвәр елан қилип, нур бәкриниң партийә интизамиға еғир дәриҗидә хилаплиқ қилиш гумани билән тәптиш органлириниң бир тәрәп қилишиға тапшуруп берилгәнликини җакарлиған иди.

37 Йешида үрүмчиниң шәһәр башлиқи болуп өстүрүлгән нур бәкри 57 йешида қолға елинди. Хәвәрдә униң бу 20 йиллиқ һоқуқ тутуш җәрянда 79 милйон йүән, йәни 11 милйон доллардин артуқ пара йегәнликини «бойниға алғанлиқи» илгири сүрүлгән.

Сотта қарап чиқиш ахирлашқандин кейин, сот тохтитип қоюлған болуп, вақит таллап һөкүм елан қилинидикән.

Хитай таратқулирида бу һәқтә берилгән хәвәрләрдә гәрчә «нур бәкриниң сотида әйиблигүчи орган алақидар испатларни көрсәтти, мәмликәтлик, лявниң өлкилик, шеняң шәһәрлик үч дәриҗилик хәлқ қурултийи вәкиллири, сиясий кеңәш әзалири, ахбарат мухбири вә һәр саһә аммисидин болуп 50 киши сирттин сот аңлиди» дегәнләр тилға елинған болсиму, әмма көзәткүчиләр бу сотниң хитай һөкүмитиниң бир мәйдан сиясий түс алған сот болғанлиқи һәққидә пикир йүргүзмәктә.

Америкадики адвокат нури түркәл әпәнди нур бәкриниң сотини сиясийлиқтин мустәсна әмәс дәп қарайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Нури түркәл сөзидә гәрчә нур бәкри 20 йиллиқ һоқуқ тутуш җәрянида чирикликтин хали болалмиған дәп қаралған тәқдирдиму, хитай һакимийити тәрбийәләп йетиштүргән нур бәкридәк хитайға садақәтмән бир уйғур әмәлдарниң әмәлийәттә йетәрлик қоғдинишқа еришәлмәйдиғанлиқини тәкитләп өтти.

Адвокат нури түркәл әпәнди нур бәкриниң сотлинишидики бәзи сиясий арқа көрүнүшләр һәққидиму пикир баян қилди. У хитай компартийәсиниң юқири һакимийәт чәмбирикигә киргән нур бәкридәк әмәлдарларни җазалаш арқилиқ өз кадирлириға «һөкүмәтниң күткән йеридин чиқмисаң яки чириклик қилсаң, тәқдириниң нур бәкридин пәрқлиқ болмайду» дегән агаһландуруш беришни мәқсәт қилғанлиқини илгири сүрди.

Нур бәкри бу йил 2-апрел күни «парихорлуқ вә чириклик» җинайити билән рәсмий қолға елинған вә хитай мәмликәтлик алий тәптиш мәһкимисиниң көрсәтмиси билән шеняң шәһәрлик хәлқ тәптиш мәһкимиси шу җайдики оттура хәлқ сот мәһкимисигә нур бәкриниң делоси үстидин әйибнамә сунған.

Хитай өзигә садақәтсиз дәп қариған яки тәһдит һес қилған уйғур вә башқа милләт кадирлирини районда «икки йүзлимичилик» билән әйибләватқан вә яки сиясий вәзипиләргә қойған кадирларни «парихорлуқ» җинайити билән әйибләп қаттиқ җазалаватқан бир пәйттә хитайға болған садақәтмәнлики билән даң қазанған нур бәкриниң тутқун қилиниши муһаҗирәттики уйғурларда вә хәлқаралиқ мәтбуатларда қаттиқ ғулғула қозғимақта.

2008-Йили уйғур аптоном районлуқ парткомниң муавин секретари вә аптоном районлуқ хәлқ һөкүмитиниң рәиси болуп тәйинләнгән нур бәкри 2009-йилидики «5-июл вәқәси» дә сиясий мәйданиниң «қәтий» икәнликини көрситип, «қош тиллиқ маарип» сияситиниң мәҗбурий вә тез сүрәттә иҗра қилинишида асаслиқ рол ойниған. Буниң билән у хитай һөкүмитиниң тәқдирлишигә, уйғурларниң күчлүк әйибләшлиригә учрап кәлгән иди.

Муһаҗирәттики көзәткүчиләр нур бәкридәк хитайниң әң юқири һакимийәт қатлимида һоқуқ тутқан бир әмәлдарниң қолға елиниши вә униң үстидин юқириқидәк әйибнаминиң сунулуши хитай компартийәсиниң райондики һечбир уйғурға ишәнмәйдиғанлиқиниң ярқин бир мисали дәп мулаһизә қилмақта.

Бәзи анализчилар нур бәкриниң «парә йегән пул соммиси» дин қариғанда униң 15 йилдин юқири кесилиш еһтималлиқи барлиқини тәхмин қилмақта.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси илшат һәсән зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «уйғурлар тәрипидин сатқун дәп еғир һалда әйиблинип кәлгән нур бәкриниң сотлиниши хитай үчүн һәрқандақ бир уйғурниң тәһдит һесаблинидиғанлиқини көрситип бериду. Уйғурларниң бүгүнкидәк еғир вәзийәткә қелиши шундақла 3 милйондәк уйғурниң лагерларға қамилишида нур бәкриниң биваситә җавабкарлиқи бар, әлвәттә. Әмдиликтә униң парихорлуқ билән әйиблиниши вә яки униңға қандақ һөкүмниң пичилиштин қәтийнәзәр униң уйғур хәлқиниң нәзиридики сәлбий образиға тәсир көрситәлмәйду. Нур бәкриниң хитай һөкүмити өзигә дөңгигән бу гунаһлирини етирап қилиши яки җинайитини бойниға елиши нур бәкриниң хитай һөкүмитигә һаяти бойи тәслим болғанлиқини көрситип бериду, халас.»

Илшат һәсән ахирида мундақ деди: «нур бәкри уйғурлар тарихида хитай һакимийәт органлирида һоқуқ тутқан кадирлар ичидә хәлқигә һечқандақ мәнпәәт елип келәлмигән, хитайға шунчә садақәт билдүрүпму әң ахирида хитайниң сиясий тузиқиға чүшкән уйғур әмәлдарларниң үлгисини яратти.»

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.