Нур бәкридәк хитайға садиқ әмәлдарниң өмүрлүк қамаққа һөкүм қилиниши инкас қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2019-12-03
Share
nur-bekri-sot-nurbekri.jpg Хитай дөләтлик тәрәққият-ислаһат комитетиниң муавин мудири, хитай дөләтлик енергийә идарисиниң сабиқ башлиқи, уйғур аптоном райониниң сабиқ рәиси нур бәкри сотта. 2019-Йили 25-июл, шеняң.
AFP

2019-Йили 2-декабир күни хитай дөләтлик тәрәққият-ислаһат комитетиниң муавин мудири, хитай дөләтлик енергийә идарисиниң сабиқ башлиқи, уйғур аптоном райониниң сабиқ рәиси нур бәкриниң хитайниң лявниң өлкиси шеняң шәһәрлик оттура сот мәһкимиси тәрипидин парихорлуқ җинайити билән әйиблинип, муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинғанлиқи елан қилинди. Сотта нур бәкриниң 1998-йили үрүмчи шәһириниң башлиқи болғандин таки 2018-йили хитай дөләтлик енергийә идарисиниң башлиқи болғанға қәдәр 20 йиллиқ җәрянда 79 милйон йүән, йәни 11 милйон доллардин артуқ пара йегәнлики елан қилинди.

2017-Йилдин кейин уйғур районида барғанчә күчәйтилгән қаттиқ бастурушта, хитай өзигә садақәтсиз дәп қариған яки тәһдит һес қилған уйғур вә башқа милләт кадирлирини районда «икки йүзлимичилик» билән әйибләп, қаттиқ җазалаватқан бир пәйттә хитай һөкүмитигә болған садақәтмәнлики билән даң қазанған нур бәкриниң тутқун қилиниши муһаҗирәттики уйғурларда вә хәлқаралиқ мәтбуатларда ғулғула қозғиди.

2008-Йили уйғур аптоном районлуқ парткомниң муавин секретари вә уйғур аптоном районлуқ хәлқ һөкүмитиниң рәиси болуп тәйинләнгән нур бәкри 2009-йилидики «5-июл вәқәси» дә, өзиниң сиясий мәйданиниң «қәтий» икәнликини көрситип, хизмәт көрсәткән әмәлдар дәп тәрипләнгәниди. Мана әмди нур бәкриниң хиянәтчилик билән әйиблинишигә қарита, хитай таратқулирида пакитларниң толуқ икәнлики тәшвиқ қилинған болсиму, әмма көзәткүчиләр бу сотниң хитай һөкүмитиниң сиясий мәқсәттә елип барған соти икәнликини тәкитлимәктә.

Чәтәлләрдики хитай анализчилиридин чен покуң әпәнди өзиниң бу һәқтә елан қилған мулаһизисидә узун мәзгиллик синақлардин өтүп, «садақәтмән әмәлдар» дәп қаралған нур бәкриниң «парихорлуқ» җинайитидин башқа йәнә «икки йүзлимичи» дегәндәк сиясий җинайәтму артилип җазаланған болушини оттуриға қоюп, буниң әмәлийәттә бир сиясий мәқсәттики җазалаш икәнликини билдүрди.

Чен покуң мундақ деди: «нур бәкри вәзипә өтигән мәзгилидә, болупму 2009-йилдики 5-июлдики уйғурларниң наразилиқ намайишини бастурушта хитай һөкүмитигә көрсәткән садақәтмәнлики сәвәбидин уйғурлар тәрипидин ‹уйғурларниң сатқуни' дәп әйибләнгәниди. Әмма, мән хитай компартийә һөкүмити өзи тәрбийәләп йетиштүргән бир әмәлдарни җазалишини униң садақитидин гуман қилиш асасий сәвәб дәп қараймән. Мениңчә хитай һөкүмитиниң уни җазалишида униң ши җинпиңниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бастуруш сияситигә қарши сөз һәрикәттә болғанлиқи сәвәб болған болушиму мумкин.».

Вәһаләнки, хитай һөкүмәт мәтбуатлири һазирғичә нур бәкриниң пәқәт парихорлуқ биләнла җазаланғанлиқини тәкитләп, униң бирәр сиясий арқа көрүнүшини әскәртмәй кәлгәниди.

Дуня уйғур қурултийиниң хитай ишлири бөлүми мудири, вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, нур бәкридәк хитайниң әң юқири һакимийәт қатлимида һоқуқ тутқан бир уйғур әмәлдарниң парихорлуқ җинайити артилип муддәтсиз қамаққа һөкүм қилиниши хитай һөкүмитиниң райондики һечбир уйғурға ишәнмәйдиғанлиқиниң җанлиқ мисали.

Анализчиларниң ейтишичә, нур бәкри уйғур аптоном районида рәислик вәзиписигә қоюлған дәсләпки мәзгилдә йәни 2008-йили у «қош тиллиқ маарип» сияситиниң мәҗбурий вә тез сүрәттә иҗра қилинишида асаслиқ рол ойниған. У, буниң билән әйни чағда хитай һөкүмитиниң тәқдирлишигә еришкән болса, уйғурларниң күчлүк әйибләшлиригә учриғаниди. 2014-Йили 15-январ тутқун қилинип, «миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш вә хитай дөлитини парчилашқа урунуш» җинайити артилип, муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохтиму, әйни чағда нур бәкрини «лаяқәтсиз рәис» дәп тәнқидлигәниди.

Илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан сиясәтлиригә қарита тәнқидий пикирдә болғанлиқи үчүн хитай һөкүмити тәрипидин өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинған уйғур зиялийси илһам тохти билән хитай һакимийити үчүн садиқлиқ билән вәзипә атқурған нур бәкриниң охшаш қисмәткә дучар болушини «уйғурларни қаттиқ ойландуруридиған мәсилиләрниң бири» дейишкә болидикән.

Әмма йәнә бәзи қарашларда, 2008-йилдин 2013-йилғичә уйғур аптоном районида рәислик вәзиписидә болған сабиқ рәис нур бәкри дәвридә болупму, 2009-йилдики 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин хитай даирилири җаң чүншәнни уйғур аптоном райониға партком секретари қилип тәйинлигән» аталмиш юмшақ сиясәт» мәзгилидә, нур бәкриниң өз әтрапидики бир түркүм уйғур зиялийлириниң тәсиридә, уйғур маарипи, уйғур мәдәнийәт-сәнитиниң 2010-йилдин 2014-йилларғичә болған қисқа мәзгиллик гүллиниши үчүн йешил чирағ йеқип бәргәнликиму тәрипләнмәктә.

2014-Йилдин кейин чәтәлләргә чиққан йәнә бир қисим уйғур зиялийлиридин, 1990-йилдин 2015-йилға қәдәр «шинҗаң гезити» дә мухбир болуп ишлигән, нөвәттә америкида туруватқан җүрәт низамидин әпәнди әнә шу хил қарашни илгири сүргүчиләрниң биридур. Униң қаришичә, бөлгүнчилик билән әйиблинип, өлүм җазасиға һөкүм қилинған шинҗаң университетиниң мәктәп мудири ташполат тейип, шинҗаң теббий университетиниң мәктәп мудири халмурат ғопур, 2012-йилдин кейин уйғур аптоном районлуқ маарип назарити тәрипидин түзүлгән уйғур оттура мәктәплириниң «әдәбият» дәрсликини түзүшкә қатнашқанлиқи үчүн бөлгүнчиликни тәрғиб қилған дегән җинайәт артилған саттар савут, абдуразақ сайим, ялқун рози, абдурахман әбәй қатарлиқ нәшрият саһәсидә вәзипә өтигән уйғур әмәлдарлири вә уйғур зиялийлириниң илгири нур бәкри билән йеқин мунасивәттә болғанлиқи вә нурбәкриниң уларниң тәсиригә учриғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Җүрәт низамидин әпәнди баянида нур бәкри дәвридә бир қисим уйғур зиялийлириниң муһим һөкүмәт аппаратлирида вәзипигә қоюлғанлиқини, уйғур мәдәнийити-сәнити, уйғурларниң тиҗарәт саһәсидә ронақ тепиши қатарлиқларни нәқил елип, нур бәкриниң өзиниң һоқуқ даириси яр бәргән шараитта уйғурлар үчүн бир қисим хизмәтләрни қилғанлиқиға көз юмушқа болмайдиғанлиқини билдүрди.

Әмма, хитай һөкүмитиниң униңға болған әйибләшлиридә униң миллий мәсилидә хаталашқанлиқи көрситилмигән.

Әмма, сиясий вәзийәт анализчиси илшат һәсән әпәнди болса, нур бәкри вәзипә өтигән кейинки мәзгилләрдә уйғурлар үчүн бәзи ишларни қилип бәргән дейилсә, әмәлийәттә буниң хитай һөкүмитиниң 2009-йили «5-июл үрүмчи вәқәсидин кейинки бир мәзгиллик юмшаш сиясити сәвәбидин болғанлиқини билдүрди.

Илшат һәсән әпәнди йәнә хитай миллитидин болған ваң лечүән, җу йоңкаң қатарлиқ парихор әмәлдарлар билән нур бәкрини селиштуруп, нур бәкриниң муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинишидәк еғир җазаға тартилишиниң әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң һәрқандақ бир уйғурға ишәнмәйдиғанлиқидәк, мустәмликә сиясити вә уйғурларни бастуруш сияситиниң намаян қилинишидәк сиясий мәқсити икәнликини тәкитлиди.

Бу йил 57 яшқа киргән нур бәкри хитай һөкүмити өзи тәрбийәләп өстүргән уйғур әмәлдар. У, шинҗаң университетини түгәткәндин кейин шинҗаң университетиниң иттипақ комитети мудирлиқидин пәйдинпәй өстүрүлгән. 1998-Йили үрүмчи шәһиригә шәһәр башлиқи болуп тәйинләнгән. 2008-Йили уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәисликигә, аптоном районлуқ парткомниң муавин секретарлиқиға тәйинләнгән. У 2013-йили хитай дөләтлик тәрәққият-ислаһат комитетиниң муавин мудири, хитай дөләтлик енергийә идарисиниң башлиқлиқ вәзиписигә тәйинләнгән. 2018-Йили мәзкур вәзипини өтәватқан мәзгилдә, йәни 2018-йили 20‏-сентәбир күни русийәдики рәсмий зияритини ахирлаштуруп, хитайға қайтқинида бейҗиң айродромида тутқун қилған. 2019-Йили 16‏-март күни хитай мәркизи интизам тәкшүрүш вә ревизийә комитетиниң нур бәкриниң «партийә интизамиға еғир дәриҗидә хилаплиқ қилиш» қилмиши билән тәптиш органлириниң бир тәрәп қилишиға тапшуруп берилгәнлики елан қилинған. 2019-Йили 7-айниң 25-күни хитайниң лявниң өлкиси шеняң шәһәрлик оттура хәлқ сотида нур бәкри үстидин сот ечип, сотта нур бәкрини парихорлуқ җинайити билән әйибләнгән. Аридин 6 ай өтүп 12-айниң 2-күни сот һөкүми елан қилинип униң муддәтсиз қамаққа һөкүм қилинғанлиқи оттуриға чиқти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт