Nur bekridek xitaygha sadiq emeldarning ömürlük qamaqqa höküm qilinishi inkas qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2019-12-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay döletlik tereqqiyat-islahat komitétining mu'awin mudiri, xitay döletlik énérgiye idarisining sabiq bashliqi, Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi nur bekri sotta. 2019-Yili 25-iyul, shényang.
Xitay döletlik tereqqiyat-islahat komitétining mu'awin mudiri, xitay döletlik énérgiye idarisining sabiq bashliqi, Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi nur bekri sotta. 2019-Yili 25-iyul, shényang.
AFP

2019-Yili 2-dékabir küni xitay döletlik tereqqiyat-islahat komitétining mu'awin mudiri, xitay döletlik énérgiye idarisining sabiq bashliqi, Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi nur bekrining xitayning lyawning ölkisi shényang sheherlik ottura sot mehkimisi teripidin parixorluq jinayiti bilen eyiblinip, muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghanliqi élan qilindi. Sotta nur bekrining 1998-yili ürümchi shehirining bashliqi bolghandin taki 2018-yili xitay döletlik énérgiye idarisining bashliqi bolghan'gha qeder 20 yilliq jeryanda 79 milyon yüen, yeni 11 milyon dollardin artuq para yégenliki élan qilindi.

2017-Yildin kéyin Uyghur rayonida barghanche kücheytilgen qattiq basturushta, xitay özige sadaqetsiz dep qarighan yaki tehdit hés qilghan Uyghur we bashqa millet kadirlirini rayonda "Ikki yüzlimichilik" bilen eyiblep, qattiq jazalawatqan bir peytte xitay hökümitige bolghan sadaqetmenliki bilen dang qazan'ghan nur bekrining tutqun qilinishi muhajirettiki Uyghurlarda we xelq'araliq metbu'atlarda ghulghula qozghidi.

2008-Yili Uyghur aptonom rayonluq partkomning mu'awin sékrétari we Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümitining re'isi bolup teyinlen'gen nur bekri 2009-yilidiki "5-Iyul weqesi" de, özining siyasiy meydanining "Qet'iy" ikenlikini körsitip, xizmet körsetken emeldar dep teriplen'genidi. Mana emdi nur bekrining xiyanetchilik bilen eyiblinishige qarita, xitay taratqulirida pakitlarning toluq ikenliki teshwiq qilin'ghan bolsimu, emma közetküchiler bu sotning xitay hökümitining siyasiy meqsette élip barghan soti ikenlikini tekitlimekte.

Chet'ellerdiki xitay analizchiliridin chén pokung ependi özining bu heqte élan qilghan mulahiziside uzun mezgillik sinaqlardin ötüp, "Sadaqetmen emeldar" dep qaralghan nur bekrining "Parixorluq" jinayitidin bashqa yene "Ikki yüzlimichi" dégendek siyasiy jinayetmu artilip jazalan'ghan bolushini otturigha qoyup, buning emeliyette bir siyasiy meqsettiki jazalash ikenlikini bildürdi.

Chén pokung mundaq dédi: "Nur bekri wezipe ötigen mezgilide, bolupmu 2009-yildiki 5-iyuldiki Uyghurlarning naraziliq namayishini basturushta xitay hökümitige körsetken sadaqetmenliki sewebidin Uyghurlar teripidin 'Uyghurlarning satquni' dep eyiblen'genidi. Emma, men xitay kompartiye hökümiti özi terbiyelep yétishtürgen bir emeldarni jazalishini uning sadaqitidin guman qilish asasiy seweb dep qaraymen. Méningche xitay hökümitining uni jazalishida uning shi jinpingning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasitige qarshi söz herikette bolghanliqi seweb bolghan bolushimu mumkin.".

Wehalenki, xitay hökümet metbu'atliri hazirghiche nur bekrining peqet parixorluq bilenla jazalan'ghanliqini tekitlep, uning birer siyasiy arqa körünüshini eskertmey kelgenidi.

Dunya Uyghur qurultiyining xitay ishliri bölümi mudiri, weziyet analizchisi ilshat hesen ependining qarishiche, nur bekridek xitayning eng yuqiri hakimiyet qatlimida hoquq tutqan bir Uyghur emeldarning parixorluq jinayiti artilip muddetsiz qamaqqa höküm qilinishi xitay hökümitining rayondiki héchbir Uyghurgha ishenmeydighanliqining janliq misali.

Analizchilarning éytishiche, nur bekri Uyghur aptonom rayonida re'islik wezipisige qoyulghan deslepki mezgilde yeni 2008-yili u "Qosh tilliq ma'arip" siyasitining mejburiy we téz sür'ette ijra qilinishida asasliq rol oynighan. U, buning bilen eyni chaghda xitay hökümitining teqdirlishige érishken bolsa, Uyghurlarning küchlük eyibleshlirige uchrighanidi. 2014-Yili 15-yanwar tutqun qilinip, "Milliy öchmenlikke qutratquluq qilish we xitay dölitini parchilashqa urunush" jinayiti artilip, muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxtimu, eyni chaghda nur bekrini "Layaqetsiz re'is" dep tenqidligenidi.

Ilshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan siyasetlirige qarita tenqidiy pikirde bolghanliqi üchün xitay hökümiti teripidin ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghan Uyghur ziyaliysi ilham toxti bilen xitay hakimiyiti üchün sadiqliq bilen wezipe atqurghan nur bekrining oxshash qismetke duchar bolushini "Uyghurlarni qattiq oylandururidighan mesililerning biri" déyishke bolidiken.

Emma yene bezi qarashlarda, 2008-yildin 2013-yilghiche Uyghur aptonom rayonida re'islik wezipiside bolghan sabiq re'is nur bekri dewride bolupmu, 2009-yildiki 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin xitay da'iriliri jang chünshenni Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari qilip teyinligen" atalmish yumshaq siyaset" mezgilide, nur bekrining öz etrapidiki bir türküm Uyghur ziyaliylirining tesiride, Uyghur ma'aripi, Uyghur medeniyet-sen'itining 2010-yildin 2014-yillarghiche bolghan qisqa mezgillik güllinishi üchün yéshil chiragh yéqip bergenlikimu teriplenmekte.

2014-Yildin kéyin chet'ellerge chiqqan yene bir qisim Uyghur ziyaliyliridin, 1990-yildin 2015-yilgha qeder "Shinjang géziti" de muxbir bolup ishligen, nöwette amérikida turuwatqan jür'et nizamidin ependi ene shu xil qarashni ilgiri sürgüchilerning biridur. Uning qarishiche, bölgünchilik bilen eyiblinip, ölüm jazasigha höküm qilin'ghan shinjang uniwérsitétining mektep mudiri tashpolat téyip, shinjang tébbiy uniwérsitétining mektep mudiri xalmurat ghopur, 2012-yildin kéyin Uyghur aptonom rayonluq ma'arip nazariti teripidin tüzülgen Uyghur ottura mekteplirining "Edebiyat" derslikini tüzüshke qatnashqanliqi üchün bölgünchilikni terghib qilghan dégen jinayet artilghan sattar sawut, abdurazaq sayim, yalqun rozi, abduraxman ebey qatarliq neshriyat saheside wezipe ötigen Uyghur emeldarliri we Uyghur ziyaliylirining ilgiri nur bekri bilen yéqin munasiwette bolghanliqi we nurbekrining ularning tesirige uchrighanliqi ilgiri sürülmekte.

Jür'et nizamidin ependi bayanida nur bekri dewride bir qisim Uyghur ziyaliylirining muhim hökümet apparatlirida wezipige qoyulghanliqini, Uyghur medeniyiti-sen'iti, Uyghurlarning tijaret saheside ronaq tépishi qatarliqlarni neqil élip, nur bekrining özining hoquq da'irisi yar bergen shara'itta Uyghurlar üchün bir qisim xizmetlerni qilghanliqigha köz yumushqa bolmaydighanliqini bildürdi.

Emma, xitay hökümitining uninggha bolghan eyibleshliride uning milliy mesilide xatalashqanliqi körsitilmigen.

Emma, siyasiy weziyet analizchisi ilshat hesen ependi bolsa, nur bekri wezipe ötigen kéyinki mezgillerde Uyghurlar üchün bezi ishlarni qilip bergen déyilse, emeliyette buning xitay hökümitining 2009-yili "5-Iyul ürümchi weqesidin kéyinki bir mezgillik yumshash siyasiti sewebidin bolghanliqini bildürdi.

Ilshat hesen ependi yene xitay millitidin bolghan wang léchü'en, ju yongkang qatarliq parixor emeldarlar bilen nur bekrini sélishturup, nur bekrining muddetsiz qamaqqa höküm qilinishidek éghir jazagha tartilishining emeliyette xitay hökümitining herqandaq bir Uyghurgha ishenmeydighanliqidek, mustemlike siyasiti we Uyghurlarni basturush siyasitining namayan qilinishidek siyasiy meqsiti ikenlikini tekitlidi.

Bu yil 57 yashqa kirgen nur bekri xitay hökümiti özi terbiyelep östürgen Uyghur emeldar. U, shinjang uniwérsitétini tügetkendin kéyin shinjang uniwérsitétining ittipaq komitéti mudirliqidin peydinpey östürülgen. 1998-Yili ürümchi shehirige sheher bashliqi bolup teyinlen'gen. 2008-Yili Uyghur aptonom rayonluq hökümetning re'islikige, aptonom rayonluq partkomning mu'awin sékrétarliqigha teyinlen'gen. U 2013-yili xitay döletlik tereqqiyat-islahat komitétining mu'awin mudiri, xitay döletlik énérgiye idarisining bashliqliq wezipisige teyinlen'gen. 2018-Yili mezkur wezipini ötewatqan mezgilde, yeni 2018-yili 20‏-séntebir küni rusiyediki resmiy ziyaritini axirlashturup, xitaygha qaytqinida béyjing ayrodromida tutqun qilghan. 2019-Yili 16‏-mart küni xitay merkizi intizam tekshürüsh we réwiziye komitétining nur bekrining "Partiye intizamigha éghir derijide xilapliq qilish" qilmishi bilen teptish organlirining bir terep qilishigha tapshurup bérilgenliki élan qilin'ghan. 2019-Yili 7-ayning 25-küni xitayning lyawning ölkisi shényang sheherlik ottura xelq sotida nur bekri üstidin sot échip, sotta nur bekrini parixorluq jinayiti bilen eyiblen'gen. Aridin 6 ay ötüp 12-ayning 2-küni sot hökümi élan qilinip uning muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghanliqi otturigha chiqti.

Toluq bet