Tunji nöwetlik “Notérdam diniy erkinlik mukapati” nuri türkelge bérildi

Muxbirimiz eziz
2021.06.29
Tunji nöwetlik “Notérdam diniy erkinlik mukapati” nuri türkelge bérildi 2020-Yili “Diniy erkinlik teshebbusi” qurulushi tesis qilghan “Notérdam diniy erkinlik mukapati” ning tunji qétimliqi amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuri türkelge teqdim qilindi. 2021-Yili 28-iyun.
Photo: RFA

Amérikaning indiyana shitatigha jaylashqan notérdam uniwérsitétining qanun inistituti 2020-yili “Diniy erkinlik teshebbusi” qurulushini bashlighan bolup, diniy étiqadlarning erkin dawam qilishi hemde qoghdilishini meqsed qilidu. Mezkur qurulush öz nöwitide “Notérdam diniy erkinlik mukapati” tesis qilghan bolup, diniy erkinlikni hémaye qilish yolida körünerlik xizmet qilghan shexslerge bérilidighanliqi belgilen'gen idi. Bu mukapatning tunji qétimliqi yilda bir qétim ötküzülidighan diniy erkinlik muhakime yighinida 28-iyun küni amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuri türkelge teqdim qilin'ghanliqi muhajirettiki Uyghurlarni tolimu xoshal qilghan bir weqe boldi.

Bu qétimqi mukapat tarqitish murasimi ikki kün dawam qilidighan “2021-Yilliq diniy erkinlik yighini” ning bir qismi bolup, nuri türkelge tunji qétimliq “Notérdam diniy erkinlik mukapati” ning bérilishi yighinda köp qétimlap tilgha élin'ghan diniy étiqadning depsende bolushi hemde Uyghurlar duch kéliwatqan irqiy qirghinchiliq mesilisi bilen zich baghlinip ketken idi. Mukapat tapshuruwélish üchün notérdam uniwérsitétigha barghan nuri türkel seper üstide ziyaritimizni qobul qilip, buning bir qétimliq pewqul'adde ehmiyetke ige yilliq yighilish bolidighanliqini, bolupmu gherp dunyasidiki hersahe zatlirining Uyghur jem'iyitini qirghinchiliqqa mehkum qiliwatqan tughut cheklesh we Uyghur nopusini kémeytish siyasiti heqqide chongqur chüshenchige ige qilish roli bolidighanliqini bildürdi.

2020-Yili “Diniy erkinlik teshebbusi” qurulushi tesis qilghan “Notérdam diniy erkinlik mukapati” ning tunji qétimliqi amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining mu'awin re'isi nuri türkelge teqdim qilindi. 2021-Yili 28-iyun.

Nottérdam uniwérsitéti sahibxanliqida échilghan ikki künlük muhakime yighinigha katolik dini sahesidiki dangliq shexsler, meshhur chérkawlarning diniy yétekchiliri, “Nyo-york waqti”, “Döletlik ammiwi radiyo” qatarliq dangliq axbarat wastilirining muxbirliri, herqaysi uniwérsitétlarning proféssorliri qatarliq köpligen shexisler ishtirak qilghan. Gherp dunyasidiki pul-mu'amile, iqtisad we siyasiy sahelerde, jümlidin amérika hökümet saheside katolik dini muxlislirining körünerlik salmaqni igilishidek ré'alliqmu bu qétimqi muhakime yighinida Uyghurlar duch kéliwatqan diniy étiqad erkinlikini jinayetleshtürüsh qilmishini téximu köp sahening chüshinishige türtke bolghan. Bu qétimqi muhakime yighini aldi bilen diniy tilawet hemde insanlarning hemdemlikige bolghan du'alar bilen bashlan'ghan. Bolupmu mezkur inistitutning mudiri, proféssor markus kolning omumi du'asidin kéyin notérdam uniwérsitétining proféssor maxan mirza “Qur'an kerim” qira'iti arqiliq islam dinining eslidinla diniy erkinlikni qoghdashni teshebbus qilidighanliqini janliq namayen qilip bergen.

Muhakime yighinining herqaysi bölekliride nöwette oxshimighan diniy étiqad saheside körülüwatqan qutuplishish hadisisi, diniy erkinlik mesilisining herqaysi axbarat wastiliride igiligen orni, shuningdek bu sahede xelq'arada peyda boluwatqan tehditler qatarliq témilar boyiche léksiyeler we so'al-jawablar boldi. Shu qatarda amérika xelq'ara jinayi ishlar adaliti bash elchisi mors tan diniy erkinlikke ziyankeshlik qilishning özila insaniyetke qarshi jinayet ikenlikini, nöwette xitay hökümitining diniy erkinlik sahesidiki basturushlirini, buningda Uyghurlarning éghir ziyankeshlikke we mejburiy emgekning qiynaqlirigha uchrawatqanliqini, shu sewebtin sabiq tashqi ishlar minisitir mayk pompéyoning köpligen delil-ispatlar'asasida bu hadsilerni “Irqiy qirghinchiliq” dep atighanliqini alahide tekitlep öttti.

Yighin jeryanidiki muhakimilerdimu Uyghurlarning islam dinigha étiqad qilishidek erkinlikining nöwette ularni qamaqqa élishning bahanisi boluwatqanliqi, buning bilen yéngi bir meydan qirghinchiliq hadisisining barliqqa kéliwatqanliqi köp qétim tilgha élindi. Washin'gton shehridiki “Diniy erkinlik inistituti” ning diréktori nasaniyal xurd bu heqtiki muhakime basquchida “Nöwettiki bu hadise hazir irqiy qirghinchiliq bolup otturigha chiqiwatqan iken, hökümitimiz buninggha qarshi téximu emiliy charilerni qollinishi lazim” dédi.

Yighinning axirqi basquchi 2021-yilliq “Notérdam diniy erkinlik mukapati” ni tarqitish murasimi boldi. Bu basquchta mukapat tarqitish murasimi bilen kechlik tamaq birleshtürülgen idi. Bolupmu mukapat tarqitish murasimida chong ékranda qoyulghan nuriy türkel heqqidiki qisqa filimde nuriyning shexsiy kechürmishlirige birleshtürgen halda Uyghur jem'iyiti bashtin kechürgen éghir qismetler qisqa we ixcham shekilde bayan qilindi. Bolupmu nuriyning eyni waqitta emgek lagérida tughulghanliqidek qismitining bügünki kün'ge kelgende lagérlargha qamalghan barliq Uyghurlargha ortaq bolghan hadisige aylinip qalghanliqi, shuningdek yéngi bir meydan irqiy qirghinchiliqning Uyghur diyarida barliqqa kéliwatqanliqi Uyghurlar duch kéliwatqan zulumning bekmu uzundin buyan mewjut boluwatqanliqini hemde dawam qiliwatqanliqini janliq teswirlep berdi. Filimde notérdam uniwérsitétining proféssori dyani désérto Uyghurlarning nöwettiki diniy étiqadi seweblik zulumgha uchrash ehwalini we nuriy türkelning bu jehettiki ehwallarni dunya jama'itining diqqitige sunush jehettiki xizmetlirini qisqiche eslep ötti.

“Kishilik hoquqni közitish teshkilati” xitay bölümining diréktori sofiy richardson Uyghurlarning xitay hökümiti üchün “Siyasiy jehette sadiq emes” dégen yekünning obéykti bolup qalghanliqini, özining Uyghurlar heqqidiki köpligen ehwalni nuri bilen bolghan xizmet hemkarliqi jeryanida bilip yetkenlikini, shunga nuriygha bundaq bir mukapatning bérilishini bekmu alqishlaydighanliqini tekitlidi. En'gliye parlaménti yuquri palatasining ezasi lord déywid alton ependi, kayros shirkitining qurghuchisi jonniy mor qatarliqlar bolsa nuriy türkelning nöwette ‍uyghurlargha oxshash ‍öz awazini anglitishqimu qadir bolalmighan bir millet duch kéliwatqan éghir ré'alliqqa qarshi küchlük bir dunyawiy awaz bolup kelgenlikini, shu sewebtinmu uninggha bu mukapatning bérilishi bekmu muwapiq bolghanliqini bayan qildi.

Nuri türkelmu Uyghurlar duch kéliwatqan ré'alliqni pash qilish hemde u heqte sözleshning asan'gha chüshmeydighanliqini eskertish bilen birge hazirghiche héchqandaq bir qanun fakultétining ashkara halda bundaq bir mukapatni Uyghurlargha teqdim qilip baqmighanliqini, bu mukapatning emeliyette Uyghurlar duch kéliwatqan qirghinchiliqni ochuq-ashkara étirap qilghanliqqa barawer ikenlikini, shundaqla öz nöwitide dunya jama'itige “Emdi bu qirghinchiliqqa qarshi uyqunglarni échishqa nechche on yillap waqit serp qilish hajetsiz!” dégenlik bolidighanliqini sözlep ötti.

Mukapat tarqitish murasimidin kéyin nuri türkel bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, Uyghurlargha mushundaq bir mukapatning teqdim qilinishi buningdin kéyinki Uyghur dawasi üchün téximu ijabiy bir qedem bolidighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, “Diniy erkinlik yighini” ning 2022-yilliq yighini italiyening rim shehride chaqirilidighan bolup, bu xildiki yighinlarda Uyghur mesilisining köplep otturigha qoyulushi téximu köp hökümetlerning bu mesilide ipade bildürüshige türtke bolidu, dep qaralmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.