En'gliye "Ochuq munber" de Uyghurlar duch kelgen zulum we dunyaning süküti muhakime qilindi

Muxbirimiz jewlan
2020-12-11
Share
En'gliye Amérika paytexti washin'gtondiki xudson merkizide ötküzülgen xitayning Uyghur diyaridiki "Saqchi döliti" heqqidiki muhakime yighinida amérikiliq mutexessis proféssor rayan sam öz qarashlirini otturigha qoymaqta. 2018-Yili 4-may.
RFA/Eziz

10-Dékabir "Xelq'ara kishilik hoquq küni" de xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri we Uyghur teshkilatliri Uyghurlar mesilisini dunyagha qayta anglatti؛ shuning bilen bir waqitta, zulumgha uchrighan we uchrawatqan Uyghurlar we dunyaning buninggha bolghan nöwettiki inkasi toghruluq tor muhakime söhbetliri ötküzüldi.

En'gliye "Ochuq munber" taratqusi 10-dékabir "Xelq'ara kishilik hoquq küni" munasiwiti bilen "Dunya némishqa xitayning Uyghurlargha qiliwatqan zulumigha süküt qilidu?" namliq tor söhbet yighini ötküzüp, xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan qebih jinayetliri we dunyaning buninggha téxiche süküt qiliwatqanliqini muhakime qildi.

Yighinda aldi bilen "Uyghur tarixining muqeddes yolliri" namliq kitabning aptori, yash tarixchi riyan sam (Rian Thum) anglighuchilargha Uyghurlarning ehwali heqqide qisqiche chüshenche berdi. U sözide Uyghurlarning türkiy tilliq musulman xelq ikenliki, medeniyette ottura asiyagha yéqin, xitaydin yiraq ikenliki, 1760-yillardin bashlap xitayning ishghaliyiti astigha chüshüp qalghanliqi, kommunist xitay hökümiti yéqinqi 30 yildin buyan Uyghurlargha téximu qattiq siyaset yürgüzgenliki, 2017-yildin kéyin bolsa ularni keng kölemde lagérlargha solap, bu lagérlarni her xil namlar bilen atap ularni yoqitishqa, zawutlarda qul qilishqa yaki assimilyatsiye qilishqa ötkenlikini bayan qildi. U dunyadiki köp qisim döletlerning bu zulumgha süküt qiliwatqanliqi, emma amérikaning xitaygha qarshi bezi tedbirlerni éliwatqanliqi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Amérika xitaydiki bezi shexslerni jazalidi, xitayning bir qisim mallirini kirgüzmidi. Peqet amérikila xitaygha emeliy heriket qollinalaydu, chünki amérika buninggha yéterlik siyasiy küch we tesirge ige".

Yurtida qalghan ata-ana we qérindashliri xitayning ziyankeshlikige uchrighan, hazir türkiyede yashawatqan nursiman abduréshit bu söhbette özining azabliq kechmishlirini bayan qildi. U sözide a'ile boyiche lagérlargha qamilip ketken ata-anisi we qérindashlirining ehwalidin peqet 2018-yiligha kelgendila xewer tapqanliqini, 2017-yil dadisining 16 yilliq, anisining 13 yilliq, akisining 7 yilliq, inisining 15 yilliq késiwétilgenlikini, xitayning ularni chet elde tughqanliri bar dégen bahane bilenla türmige solighanliqini, Uyghurlarning hazir eng éghir zulum we naheqchilikke uchrawatqanliqini bildürdi. U sözining axirida, heqqaniyetni yaqlaydighan barliq kishilerni we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirini xelq'ara kishilik hoquq küni xatiriliniwatqan bügünki kündimu xalighanche tutqun qiliniwatqan, lagérlarda we türmilerde qiyniliwatqan Uyghurlarni untup qalmasliqqa, Uyghurlarning yénida turup, insaniyetke qarshi bu jinayetke xatime bérishke chaqiriq qildi.

Dunya Uyghur qurultiyi london ishxanisining mudiri rehime mehmud xanim bu söhbet yighinida özining wetendiki waqtida uchrighan diniy zulum we milliy kemsitishlerni eslep ötti, u yene öz waqtida wetende heqqaniy telepler üchün élip bérilghan namayishlar, jümlidin 1997-yil ghuljada yüz bergen namayishning qanliq basturulghanliqini körgenlikini, 2017-yildin buyan wetendiki qérindashliri we dostliri uchrighan ziyankeshliklerni anglatti we axirida mundaq dédi: "Men we nursiman'gha oxshash Uyghurlar erkin dölette yashawatidu, emma biz özimizni erkin hés qilmaymiz, belki bu azabni teng tartimiz. Bügünkidek xelq'ara kishilik hoquqi künide men dunyadiki rehberler we kishilik hoquq teshkilatlirini zulumgha qarshi turushtek shereplik mes'uliyetni üstige élip, Uyghurlargha yardem bérip, bu irqiy qirghinchiliqni toxtitishni eng muhim orun'gha qoyushini ümid qilimen".

Xelq'ara qanun adwokati hemde Uyghurlargha yardem béridighan kishilik hoquq adwokatlar birleshmisining qurghuchisi maykol polak (Michael Pollak) bu söhbet yighinida özining bashqa kesipdashliri bilen birlikte b d t qatarliq xelq'araliq organlarning kishilik hoquq ishxanilirigha telep sunup, nursiman'gulge oxshash Uyghurlarning hoquqini qoghdash üchün küchining yétishiche tirishiwatqanliqini bildürdi. Uning höküm qilishiche, xitayning Uyghurlarni kolléktip halda basturush, öltürüsh, qiynash, qul qilishtek qebih siyasiti xelq'ara jinayi ishlar qanunidiki ikki asasiy jinayet bolghan insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliq jinayitining her ikkisige chüshidiken, shundaqla "Irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush we uni jazalash ehdinamisi" da éniqlima bérilgen irqiy qirghinchiliq tebirige uyghun kélidiken. U buninggha pakit süpitide tetqiqatchi adriyan zéniz ashkarilighan nopus qirghinchiliqi pakitlirini tilgha aldi hemde Uyghur ayallirini tughmas qiliwétish jinayitige a'it bir widiyoni körsetti. U yene Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqning xelq'ara sotta diqqetke élinishi kérekliki hemde bosiniye we rohin'ga musulmanliri uchrighan qirghinchiliqqa oxshash irqiy qirghinchiliq dep békitilishi kéreklikini otturigha qoydi. U her qaysi döletlerning xitaydiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush üchün maginitiski qanunidek qanun maqullitish kéreklikini, bu jehette en'gliye parlaménti kéngesh palatasidin ötken "Soda qanuni tüzitish layihesi" ning bir yaxshi bashlinish bolghanliqini bildürdi. Axirida u, ilgiri yüz bermeydu dégen bu jinayetning xitayda yüz bériwatqanliqini eskertti hemde bu söhbetni anglighuchilarni öz jayliridiki rehberlerni bu jinayetni toxtitishqa heydekchi bolushqa chaqirdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet