"Oksford birleshmisi" re'isi: "Uyghurlar: untulghanlarning awazi" bu yilqi bayraqdar söhbitimizning biri hésablinidu

Muxbirimiz nur'iman
2020-03-13
Élxet
Pikir
Share
Print
"Oksford birleshmisi" ötküzgen "Uyghurlar: untulghanlarning awazi" namliq muhakime yighinigha qatnashqan Uyghur wekilliri. 2020-Yili 11-mart.
"Oksford birleshmisi" ötküzgen "Uyghurlar: untulghanlarning awazi" namliq muhakime yighinigha qatnashqan Uyghur wekilliri. 2020-Yili 11-mart.
Social Media

11-Mart charshenbe küni oksiford birleshmisi "Uyghurlar: untulghanlarning awazi" namliq tarixi xaraktérlik muhakime yighini ötküzdi. Bu qétimliq yighin, okisford birleshmisining tunji qétim Uyghur meslisini merkez qilip ötküzgen pa'aliyiti iken.

Oksford birleshmisi munbiride dunyadiki dangliq rehberler we shexsler nutuq sözligen bolup, bularning arisida amérikaning sabiq prézidéntliri ronald régan, jimmiy kartér, richard nikson we bil klinton, en'giliyening sabiq bash ministirliri winston chérchil, margarét sachér qatarliq erbablarmu bar iken. Bulardin bashqa yene melkom mekis, dalay lama qatarliq siyasiy pa'aliyetchilermu teklip qilinip, jem'iyettiki halqiliq mesililer heqqide söhbet orunlashturulghaniken. 

Ene shundaq xelq'ara sehnide abroyi yuqiri bolghan oksford birleshmisi bu qétim tunji nöwet mexsus Uyghur mesilisige alahide orun bergenidi. Oksford birleshmisining tor bétide bu qétimliq pa'aliyetning orunlashturulushining sewebi heqqide mundaq déyilgen: "Xelq'ara jem'iyet xitayning Uyghur musulmanlirini tutup turushini'xitay kishilik hoquqqa dexli-teruz qildi' dep eyibligen bolsimu, béyjing terep bu yighiwélish lagérlirini dawamliq 'bölgünchilikning aldini ilishni meqset qilghan, dölet bixeterlik tedbirliri süpitide orunlashturulghan' dep kelmekte. Uyghur rayonidikiler üchün heqiqet zadi néme, Uyghurlaning insaniy kimliki we izzet-hörmitini qoghdash üchün néme qilish kérek?". 

Yighin'gha riyasetchilik qilghan oksford birleshmisining re'isi sara düyib xanim bu qétimqi pa'aliyetning teklip xétide, pa'aliyetining nishani heqqide mundaq dégen: "Biz özimizning bu xelq'araliq munbirimizdin paydilinip, xelq'aragha yetküzüshke tégishlik bolghan heqiqiy uchurlarni yetküzüshni meqset qilimiz. Bu qétimqi Uyghurlar heqqidiki 'Uyghurlar: unutulghanlarning awazi' namliq söhbet yighini bizning bundin burun qilip kelgen we qilmaqchi bolghan pa'aliyetlimiz ichidiki eng muhim bir qétimliq pa'aliyet bolup, bu yilqi bayraqdar söhbitimizning biri hésablinidu".

Mezkur muhakime yighinigha dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa, amérikadiki Uyghur adwokat nuri türkel, dunya Uyghur qurultiyining london tarmiqining wekili rehime mehmut, démokratik xitay herikitining rehberliridin biri, yeni 1989-yilidiki tyen'enmén oqughuchilar herikitining rehbiri örkesh dölet qatarliqlar teklip qilin'ghan. 

Nuri türkel ependi Uyghur rayonida xitayning Uyghurlagha yürgüzüwatqan milli qirghinchiliqi, jaza lagérliri we uninggha baghlan'ghan mejburi emgekning dunyagha qandaq tesir körsitidighanliqi toghrisida toxtalghan. Tarixtiki yighiwélish lagérliri bilen Uyghur rayonidiki yéghiwélish lagéri heqqidiki pakitlarni otturigha qoyup, barliq döletlerning heriketke ötüshi kéreklikini tekitligen.

Nuri türkel ependi bu qétimqi pa'aliyetning Uyghurlar mesilisidiki ehmiyiti üstide toxtilip, mundaq dédi: "Oksford birleshmisining bu munbiri dangliq bolupla qalmastin belki bu söhbetke qatnashqanlarmu nahayiti uqumushluq, eqilliq kishiler bolghanliqi üchün, bu qétimqi söhbetni Uyghur mesilisini teshwiq qilishta nahayiti zor ijabiy tesir, ammiwi ghulghula qozghiyalaydighan bir ilmiy muhakime yighini déyish mumkin."

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi dolqun eysa ependi dunya Uyghur qurultiyining xizmetlirini tonushturghandin bashqa, xitayning birleshken döletler teshkilatidiki tesiri sewebidin özige oxshash pa'aliyetchilerning awazining boghulush, tehditlerge uchrash we hetta tutup turulushtek yolsizliqlargha duch kelgenlikini chüshendürgen. U, özining a'ilisining béshigha kelgen paji'elerni anglitish arqiliq Uyghurlaning béshigha kelgen külpetlerni otturigha qoyghan. 

U yene bu qétimqi pa'aliyetning mushundaq yuqiri derijilik ilmiy bir orunda ötküzülüshi Uyghur mesilisining xelq'arada, bolupmu tetqiqatchilar we ziyaliylar arisida küntertipke kélishi üchün nahayiti muhim rol oynaydighanliqini tekitlidi. 

Yighinda söz qilghan örkesh dölet xitay kompartiyesining dunyagha tehdit tüsini alghan partiye we idé'ologiye ikenlikini, dunya jama'etchilikining buni körmeske séliwélishi we xitayni normal bir dölet dep körüshning aqiwitining nahayiti xeterlik ikenlikini eskertken.

U yene bu xeterni xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasitidin, xongkongluqlargha qaratqan basturushidin, teywen'ge qaratqan tehditidin körüwélishqa bolidighanliqini merkez qilghan halda "Dunya oyghinishi kérek" dégen pikirni otturigha qoyghan.

Rehime mehmut özining kespi hayati jeryanida Uyghurlardin anglighan shexsiy hayat hékayilirini anglitish arqiliq Uyghurlarning nöwettiki qiyin mesililiri heqqide toxtalghan. U her bir kishining özini ashu lagérda yétiwatqanlarning ornigha qoyup oylinip béqishi kéreklikini éytip, her bir kishining Uyghurlargha yardem qilish mes'uliyiti barliqini otturigha qoydi.

Adette bu xil söhbetler bir sa'et dawam qilidighan bolup, bu qétim qatnashquchilarning köp bolushi we su'allaning qizghin dawam qilishi bilen söhbetning waqti uzirap ketken. 

Oksford birleshmisi uyushturghan bu qétimqi muhakime yighinigha qatnashqan oksford birleshmisining ezasi guzin yener mundaq dédi؛ "Tunji qétim Uyghurlargha a'it mushundaq chong pa'aliyet ötküzüldi. Bashqa pa'aliyetlerde wirus sewebi bilen jiq oqughuchi kelmigen, bu pa'aliyette zal liq toldi. Waqit qis bolghachqa bir qanche so'al soraldi, lékin söhbettin kéyin oqughuchilar söz qilghuchilarni oruwélishti. Bundin kéyinmu Uyghurlar heqqide köprek pa'aliyetlerning orunlashturulushini ümid qilimiz, dunya Uyghur mesilisini bilishi kérek."

Oksford birleshmisi 1823-yili qurulghan bolup, u en'gliyining oksford shehirige jaylashqan oksford uniwérsitétining oqutquchi-oqughuchiliridin teshkil tapqan, en'gliyediki hetta dunyadiki eng uzaq tarixqa ige uniwérsitét birleshmilirining biri hésablinidu. 

Bu qétimqi Uyghurlargha a'it mexsus yighin mezkur birleshme tarixidiki yéngiliq bolupla qalmastin belki bu yighinda pütünley dangliq Uyghur pa'aliyetchilirining mexsus Uyghurlarning nöwettiki mesilisi heqqide sözlishige purset bérilishimu tunji qétim iken.

Toluq bet