Өркәш дөләт: “хитай һөкүмити уйғурларни мустәқиллиққа мәҗбурлимақта!”

Уйғурлар дияридики сиясий бастуруш вә иҗтимаий паҗиәләр ғәрб дунясида тәдриҗий һалда “қирғинчилиқ” дәп билинишкә башлиған болсиму, әмма йәнә нурғун кишиләрниң хитай һөкүмити еғзидин чүшүрмәй келиватқан “уйғурларниң қалақлиқи вә террорлуққа һерисмәнлики” һәққидики тәшвиқатларға аздур-көптур ишинип келиватқанлиқи мәлум. Уйғурларниң бу җәһәттики әһвалиға вә хиялиға йеқиндин қарап чиқиш үчүн BBC агентлиқиниң милйонлап тамашибинлири болған “қийин сөһбәтләр” программиси йеқинда 1989-йилидики тйәнәнмен оқуғучилар һәрикитиниң рәһбәрлириниң бири, муһаҗирәттики уйғур паалийәтчиси өркәш дөләтни муһакимигә тәклип қилди. (Қисқа аваз)

Муһакимидә алди билән риясәтчи стивен сәкер уйғурлар диярида нөвәттә немиләрниң болуватқанлиқи һәққидә қисқичә чүшәнчә берип өтти. Болупму хитай һөкүмитиниң хәлқарада барғансери юқири пәллигә чиқиватқан уйғурларни қоллаш чуқанлири алдида өзлириниң бу җәһәттики тәдбир вә сиясәтлирини өзгәртишигә даир қандақ йүзлинишниң оттуриға чиқиши һәққидә сөз болғанда өркәш дөләт өзиниң һазирчә буниңда түплүк бирәр өзгиришни көрмигәнликини әскәртти. (Аваз, қисқа өркәш) болупму уйғурлар билән қандашлиқ вә мәдәнийәт ортақлиқи болған түркийәниң хитай һөкүмитини әйиблиши арқисида лагерлардики уйғурлардин түркийәдә уруқ-туғқанлири болған бир қисим кишиләрниң қоюп берилгәнликини, хитайниң мушу арқилиқ түркийә һөкүмитиниң еғзини тувақлашқа урунуватқанлиқини сөзләп келип, лагерларға қамалған милйонлиған уйғурға селиштурғанда қоюп берилгән бу уйғурлар саниниң “өзгириш пәйда болди” дегүдәк дәриҗидә әмәсликини алаһидә әскәртти.

Риясәтчи стивен сөһбәттә өркәшниң 1989-йили бейҗиңдики хитай оқуғучиларниң қанлиқ бастуруветилгән демократийә һәрикитигә рәһбәрлик қилған әһвални әсләп өткәч “һазир сизниң уйғурлуқ кимликиңизниң вәзни хитай кимликиңиздинму салмақлиқрақ көрүниду. Шундақму?” дәп сориди. . Өркәш буниңға қарита өзиниң туғулғанда уйғур кимликидә туғулғанлиқини, ата-анисиниңму уйғур икәнликини, шуңа өзиниң азғинә уйғурлар олтурақлашқан бейҗиңда чоң болуш җәрянида һәрқачан аилидә уйғурчә сөзлишиштәк әнәнини давам қилип кәлгәнликини сөзләп келип, дәл мушу һалниң өзидә һөкүмран орундики хитай кимликигә охшимайдиған өзгичә характердики уйғур кимликини йетилдүрүп чиққанлиқини, шу сәвәбтин өзи бейҗиңда “хитай оқуғучилар һәрикитиниң даһийси” дәп қариливатқан мәзгилдиму өзиниң һечқачан өзигә хас уйғур кимликини унтуп қалмиғанлиқини сөзләп өтти. Өркәшниң билдүрүшичә, у илгири хитайниң һәммила йеридә учратқан һәмдә һәммила уйғурға учрайдиған “уйғур кимлики” ни кәмситиш хаһиши у бейҗиңдики хитай оқуғучилар һәрикитигә рәһбәрлик қилған 50 күндә бирақла ғайиб болған.

Риясәтчи оттуриға қойған йәнә бир мәсилә, хитай һөкүмитиниң өзгичә пикирдики барлиқ затларға “үч хил күчләр” дегән қалпақни кийдүрүватқанлиқи, уйғурлар дияридики бастурушларни болса “биз мушу хил әң зор тәһдиткә айлинип қалған ‛үч хил күчләр‚гә қарши туруватимиз” дәп тәшвиқ қиливатқанлиқи һәмдә башқа җайлардики хитайларниң бу мәсилидә хитай һөкүмитини қоллиши болди.

Өркәш дөләт бу мәсилә һәққидә өз қарашлирини баян қилип, мислисиз кимлик кризисиға дуч келиватқан уйғурларниң өз кимликини сақлап қелиш үчүн мустәқил болуштин башқа һечқандақ таллиши қалмиғанлиқини, хитай һөкүмити тәшвиқ қиливатқан аталмиш “уйғурларниң бөлгүнчилик хаһиши” ниң әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң өткән 70 йил мабәйнидики бастуруш һәрикитиниң вә тәңсиз муамилисиниң муқәррәр нәтиҗиси икәнликини, моңғул империйәси вә манчу империйәси дәвридә ашу империйә пүтүнлүкидә тосқунсиз мәвҗут болған уйғур кимликиниң хитай компартийәси дәвригә кәлгәндә өчүрүлүш хәвпигә дуч кәлгәнликини, бу хил мәҗбурий йоқилиш гирдабиға қисталған уйғурларниң “бөлгүнчи” болуштин башқа чарисиниң қалмиғанлиқини қисқичә сөзләп өтти.

Шуниңдин кейин хәлқараға уйғурлар дияридики лагерлар һәққидә көплигән маддий испатларниң ашкара болуши һәмдә хәлқара җәмийәтниң бу мәсилигә болған инкаси һәққидә сөз болғанда өркәш дөләт әйни вақитта иттипақдашлар армийәси берлинни ишғал қилғандин кейин андин милйонлиған йәһудийларниң қирғин қилинип болғанлиқини байқиғанлиқидин сөз башлап, ғәрб һөкүмәтлириниң, ғәрб ахбаратлириниң, җүмлидин BBC агентлиқиниң уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни дуня җамаитигә билдүрүш үчүн көрсәткән тиришчанлиқиға һәмдә әхлақий мәҗбурийәтлирини ада қилишиға өз миннәтдарлиқини билдүрди. Шуниң билән биргә йәнә уларниң “маддий испатлар йетәрлик әмәс” дегән қараш түпәйлидин бу җәһәттики көплигән әһвалларни ахбарат йүзигә чиқармиғанлиқини, пүтүн дуня мәрипәткә вә мәдәнийәткә йүзлиниватқан 21-әсирдә милйонлиған кишини лагерға қамашниң оттуриға чиқиватқанлиқини әслитиш арқилиқ өзиниң стивен тәкитлигән “йәһудийлар зор қирғинчилиқи” ни уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиққа селиштуруш “бәкла ашурувәткәнлик” дегән қарашқа қошулмайдиғанлиқини билдүрди. Өркәш дөләт бу һәқтики қаришини ипадиләп “мушундақ еғир бастуруш вә зулумға учраватқан бир хәлқ һазирқи вәзийәттә йәнә буниңдин башқа қандақ испатлар билән тәмин етәләйду?” дәп соал қойди.

Сөһбәттә алаһидә тәкитләнгән йәнә бир нуқта ғәрб дунясиниң хитай билән болған иқтисадий вә сода алақиси болди. Өркәш дөләт өткән оттуз йилда ғәрб дунясиниң хитай билән сода алақисидә болуш җәрянида содидин башқа нәрсигә көңүл бөлмигәнликини, бу хил вәзийәттики өзгиришниң пәқәт доналд трамп һакимийәт бешиға чиққандин кейин барлиққа кәлгәнликини, чүнки доналд трамп сода саһәсидин чиққан дуняви рәһбәр болуш сүпитидә хитай билән ноқул сода алақисидә болушниң әмәлийәттә америка үчүн һечқандақ мәнпәәт елип кәлмәйдиғанлиқини тонуп йәткәнликини, шуңа дуняниң һелиһәм болсиму уйқусини ечип бу “сода мунасивити” һәққидә қайта ойлинип көрүши лазимлиқини көрситип өтти.

Сөһбәтниң ахирида хитайниң тәйвән вә хоңкоңдики сиясий вәзийәткә пәйда қиливатқан бесимлири һәмдә бу һәқтики түрлүк инкаслар муһакимә қилинди.

Мәлум болушичә, “қийин сөһбәтләр” программиси өзиниң муһакимә иштиракчилири күтмигән қийин соалларни вә шәрһләш асанға чүшмәйдиған кәскин темиларни асас қилиштәк алаһидилики билән ғәрб дунясида зор шөһрәткә игә икән. Илгириму бу сөһбәт программиси уйғурлар мәсилиси бойичә бирнәччә қетим мәхсус муһакимә уюштурған иди.