Tyen'enmén qirghinchiliqining 30 yilliq xatiriside örkesh dölet

Muxbirimiz méhriban
2019-06-05
Élxet
Pikir
Share
Print
1989‏-Yili xitayda partlighan tyen'enmén oqughuchilar namayishigha yétekchilik qilghan oqughuchilar rehberlirining biri örkesh dölet ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 22-may, teybéy teywen.
1989‏-Yili xitayda partlighan tyen'enmén oqughuchilar namayishigha yétekchilik qilghan oqughuchilar rehberlirining biri örkesh dölet ependi muxbirning ziyaritini qobul qilmaqta. 2019-Yili 22-may, teybéy teywen.
AP

Örkesh dölet bundin 30 yil ilgiri, yeni 1989‏-yili xitayda partlighan tyen'enmén oqughuchilar namayishigha yétekchilik qilip, dang chiqarghan oqughuchilar rehberlirining biri.

Tyen'enmén oqughuchilar herikitining 30 yilliqi xatiriliniwatqan bügünki künde xelq'ara taratqularning diqqiti yene bir qétim eyni yilliridiki xitay oqughuchilar herikitining Uyghur millitidin bolghan rehbiri örkesh döletke we shundaqla xitay hökümitining Uyghur nöwette milyonlighan Uyghurlarni yighiwélish lagérlirigha qamap, ulargha chékidin ashqan "Dölet térrorluqi" yürgüzüwatqanliqidek bir qatar mesililerge merkezleshti.

Bolupmu xitaydek bir bilyarttin artuq nopusqa ige chong dölette buningdin 30 yil ilgiri yüz bergen tyen'enmén oqughuchilar herikitige Uyghurlardin chiqqan örkesh döletning rehberlik qilghanliqi, uning eyni waqitta xitay oqughuchilirigha wekil bolup, xitayning sabiq bash ministiri li péng bilen munazirileshkenliki, oqughuchilar herikiti qanliq basturulghandin kéyin örkesh döletning izchil halda xitay hökümitining öch élish nishanigha aylan'ghanliqi qatarliq mesililer xelq'ara taratqularning qiziq munazire témisigha aylandi.

Örkesh döletning xitay oqughuchilirigha wekil bolup 1989-yili 5-ayning 18-küni béyjingdiki xitay xelq sariyining shinjang zalida xitayning sabiq bash ministiri li pénggha dadilliq bilen so'al qoyghanliqi we keskin tartishqanliqi heqqidiki sin körünüshliri intérnét dunyasida yene bir qétim bes-munazire qozghidi. Mushu bir hepte jeryanida bu sin körünüshi ijtima'iy taratqularda körülüsh qétim sani eng köp bolghan widéyolardin bolup qaldi.

Shu künidiki sin körünüshining saqlinip qalghan xatirisidin melum bolushiche, sabiq xitay bash ministiri li péng söhbet bashlinishi bilenla oqughuchilarni eyibleshke bashlighan.

Li péng aldi bilen bir az kéchikipqalghanliqini bildürgendin kéyin, oqughuchilarning achliq élan qilip, namayishni izchil dawamlashturushini "Hökümetsizlik" we "Malimanchiliq tughdurush" dep eyibligen.

Sin körünüshide xitay bash ministiri li péng mundaq deydu: "Men bir az kéchiktim, elwette. Siler téxi 22-23 yashlardiki balilar ikensiler, méning eng kichik balammu silerdin chong. Siler méni rastinila ensiritip qoydunglar."

Örkesh dölet li péngning sözige derhal inkas qayturup, mundaq deydu: "Biz sizni 22-aprél künila tyen'enmén meydanigha kélip oqughuchilar bilen söhbet ötküzüshke chaqirghan iduq. Siz azraq kéchiktingiz emes, belki nahayiti kéchiktingiz. Emma héchqisi yoq, sizning chiqqiningizning özi yaxshi ish."

Andin li péng oqughuchilarni eyiblep, qattiq teleppuzda mundaq deydu: "Körüwatisiler, béyjing shehiri birnechche kündin buyan hökümetsiz halette qaldi. Men yoldashlarning oylinip béqishini ümid qilimen. Buning axiri qandaq aqiwet élip kélidu? qalaymiqanchiliq xitayda köp qétim yüz berdi. Esli nurghun kishiler qalaymiqan bolushini xalimayti, emma axiri yenila qalaymiqanchiliq yüz berdi. Biz bu ehwalgha karimiz bolmay turalmaymiz!"

Eyni chaghda li péngning sözige qarita xitay millitidin bolghan oqughuchilar wekili wang den éhtiyatchanliq bilen inkas qayturup: "Elwette, bundaq dawamlashsa jem'iyetke yaman tesir élip kélidu, men oqughuchilargha wakaliten shundaq déyeleymenki, buning aqiwitige elwette xitay hökümiti mes'ul bolushi kérek," deydu.

Örkesh dölet bolsa dadilliq bilen li péngdin oqughuchilarning telipige dehral jawab qayturushni telep qilidu we mundaq deydu: "Bash ministir li péng, men bayiqi sözni yene bir qétim tekrarlay. Biz emdi talashmayli. Bu bizningmu pikirimiz. Tézlikte bizning teleplirimizge jawab béring. Chünki meydandiki oqughuchilar achliqtin qiyniliwatidu. Bu mesile toghriliq yene talash-tartish qilmisaq deymen. Bu hökümetning mesilini hel qilish niyitining yoqluqini körsitidu. U halda oqughuchilar wekili bolghan bizning bu jayda yene olturuwérishimizge hajet qalmaydu!"

Tyen'enmén oqughuchilar namayishi xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghandin kéyin xitay hökümiti weqede bashlamchiliq qilghan 22 neper oqughuchini tutush üchün chiqarghan qara tizimlikte örkesh döletni birinchi qatargha, wang denni ikkinchi qatargha tizidu. 1989-Yili 6-ayda örkesh dölet qatarliq oqughuchilar bashlamchiliri chet'elge qéchip chiqidu. Örkesh deslepki chaghlarda amérika, firansiye qatarliq döletlerde taratqularning ziyaritini dawamliq qobul qilip, xitay hökümitining oqughuchilarni qanliq basturghanliqini dunyagha anglitidu. U 1996‏-yilidin kéyin teywen'ge bérip olturaqlishidu. U shuningdin kéyin taki hazirghiche xitay kompartiyesige qarshi chet'ellerdiki heriketlerde dawamliq aktipliq bilen pa'aliyet élip barmaqta.

Tyen'enmén qirghinchiliqining 30 yilliq xatirisi bu yili amérika paytexti washin'gtonda daghdughiliq xatiriliniwatqan mezgilde örkesh dölet teywendin kélip bu pa'aliyetke qatnashti. U "Washin'gton pochtisi", birleshme agéntliqi, "Amérika awazi", "Gérmaniye awazi" qatarliq köpligen taratqularning ziyaretlirini qobul qilip, buningdin 30 yil ilgiriki tiyen'enmin oqughuchilirining démokratiyeni telep qilish herikiti we xitayning bügünki weziyiti heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Örkesh dölet élan qilghan maqaliliride we taratqulargha sözligen sözliride tyen'enmén oqughuchilar herikitidin kéyinki ehwallarni eslep, bügünki xitayda ilgiri gherb démokratik döletliri kütkendek démokratiyelishish emes, belki diktatoriliq we hakimmutleqliqning barghanséri éghirliship barghanliqini bildürgen.

Örkesh dölet yene xitay heqqidiki qarashlirini otturigha qoyup, xitaydek mustebit bir hakimiyetning küchiyishi emeliyette 1989-yildiki tyen'enmén oqughuchilar herikiti basturulghandin kéyin bashlan'ghanliqini tekitligen.

U "Amérika awazi" ning ziyaritini qobul qilghinida xitay hökümitining oqughuchilarni qanliq basturghandin bashqa yene özige oxshash chet'ellerge qéchip chiqqan oqughuchilar rehberlirini xitay chégrasidin kirgüzmeslik, wetende qalghan ata-ana we uruq-tughqanlirini teqib astigha élish, ulargha pasport béjirip bermeslik qatarliq yollar arqiliq dawamliq öch élip kelgenlikini bildürgen.

U tyen'enmén weqesining 30 yilliqini xulasilep qilghan sözliride yene hazir pütkül xitay xelqining yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi ichige élin'ghanliqini, milyonlighan Uyghurlarning "Qayta terbiyelesh merkezliri" namidiki jaza lagérlirigha qamalghanliqi, gherb démokratik döletlirining xitaydin kütken ümidining pütünley yoqqa chiqqanliqi, hetta xitayning diktatoriliq modélini pütün dunyagha éksport qiliwatqanliqini ilgiri sürgen. U sözide amérika qatarliq gherb démokratik döletlirini xitaydin emdi artuqche ümid kütmeslikke we xitaygha qarita jiddiy tedbir qollinishqa chaqirghan.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitay kommunist hökümitini del örkesh dölettek öz qarishini dadilliq bilen otturigha qoyalaydighan, hökümetke qarshi ammiwi heriketlerde yétekchilik qabiliyitini hazirlighan serxillerning ensiritidighanliqini bildürdi.

Ilshat hesen ependi bayanida örkesh dölet bilen ilham toxtigha oxshash Uyghur serxillirining xitay pa'aliyetchiliridin perqlinidighan tereplirini otturigha qoydi.

Ilshat ependi bayanida yene örkesh dölet bilen ilham toxtining néme üchün bir milyattin artuq ahalisi bolghan xitayda shu qeder tonulushining sewebliri heqqide toxtaldi.

Ilshat ependi yene örkesh dölet we ilham toxtigha oxshash xitayda turup, xitay hökümitige qarshi pikirlerni dadilliq bilen otturigha qoyalaydighan ishning zor jasaret telep qilidighan bir roh ikenlikini bildürdi. U yene "Örkesh döletning 30 yildin buyan xitay hökümitining izchil zerbe bérish we öch élish nishanigha aylinishida xitay hökümitining ularni öz hakimiyiti üchün eng xeterlik tehdit dep qarap kelgenliki seweb bolghan," dédi.

Toluq bet