Kompartiye kontrolluqidiki Uyghur murasimliri we yoqiliwatqan Uyghur kimliki

Muxbirmiz eziz
2020-12-15
Share
Kompartiye kontrolluqidiki Uyghur murasimliri we yoqiliwatqan Uyghur kimliki Uyghur neqqashliqi bilen bézelgen bir bazarda xitay tili ögitishni milliy ittipaqliqning asasi qilishqa ündeydighan pilakat ésilghan. 2019-Yili 31-may, xoten.
AFP

Uyghur tetqiqati bilen shughullan'ghan chet'ellerdiki Uyghurshunaslarning hemmisi bashtin kechürüp baqqan ortaq bir kechürmish ularning Uyghur diyarigha seper qilishi hemde Uyghur a'ililiride méhman bolush jeryanida Uyghurlar heqqide téximu chongqur chüshenchige ige bolushtur. Ene shundaq alimlarning biri qatarida yétiliwatqan Uyghurshunas timosiy grosni körsitish mumkin. Uning yerlik Uyghurlar bilen arilishish jeryanida hés qilghan kechürmishliridin Uyghur örp-adetlirining qaysi derijide kontrol qiliniwatqanliqi hemde buninggha munasiwetlik mesililer "Xitay höjjetliri" torida élan qilin'ghan maqaliside tepsiliy bayan qilindi.

Uyghur diyaridiki ammiwi pa'aliyetlerde chet'elliklerning teqib qilinishidin yaxshi xewiri bolghan tim gros 2010-yili endishe ichide turpandiki Uyghur dostining teklipige bina'en toy murasimigha qatnishish üchün yétip kelgen. Emma Uyghur dosti tim grosning perishan qiyapitige qarap "Sen endishe qilma! toy we nezirlerge hökümet diqqet qilip ketmeydu" dégen. Emma aridin besh yil ötkende bolsa xitay hökümitining toy-tökünlerge yiraqtin qol tiqishi axirliship, xitay kadirlarning Uyghurlargha xas barliq murasimlargha "Nazaretchi" süpitide ishtirak qilishi omumlashqan. Bolupmu toy-tökündin tartip balilargha isim qoyush, xetne qilish, yerlikke qoyush dégenlerning héchqaysi emdilikte xitay hökümiti ewetken "Alahide méhmanlar" ning qedimi yetmey turup bashlanmaydighan weziyet shekillen'gen. Téximu qiziqi yerlik Uyghurlar mushu xildiki murasimlarni ötküzüshtin burun awwal shu jaylardiki hökümet orunlirigha melum qilip, ruxset alghandin kéyin ötküzidighan bolghan. Bezi jaylarda bolsa mushu xildiki "Ruxset xéti" alghanlargha maddiy mukapat bérish arqiliq buni teshwiq qilghan. Murasimlargha riyasetchilik qilish bolsa diniy zatlarning qolidin kompartiye kadirlirining qoligha ötüshke bashlighan. Bu ehwal toghrisida söz bolghan Uyghur diyarida Uyghurlar bilen köp qétimlap mushu xildiki murasimlargha ishtirak qilip baqqan yash Uyghurshunas derrén baylér buning mustemlikichilerdiki ortaq hadise ikenlikini tekitleydu.

"Her qétim bu toghrisida söz bolghanda antropolog we tarixshunas an stolérning 'mustemlikichilerning hewisi' toghrisida yazghanliri yadimgha kélidu. Buningda mustemlikichilerning özliri bésiwalghan rayonlardiki maddiy we meniwi hadisilerni özgertish arqiliq mustemlikini téximu téz emelge ashurushi muhakime qilinidu. Hazir Uyghurlargha qaraydighan bolsaq bu nezeriyening del ularning hayatida sinaq qiliniwatqanliqini bayqaymiz. Timosiy grosning bu xildiki hadisilerni muhakime témisigha élip chiqishi, xitay hökümitining bu hadisilerni öz paydisigha sherhilishi dégenler del mushularning jümlisidindur. Ilgiri xitay hökümiti Uyghurlarning öyliridiki seremjanlarning qandaq bolushi kéreklikini békitip chiqqanidi. Shu qatarda hujumgha uchrighan hadisilerning yene biri del Uyghurlarning hayatliqtiki pa'aliyitige mensup murasimlar boldi."

Tim gros bu jeryanda diqqet qilghan yene bir ehwal 2017-yilidin kéyin herqaysi jaylarda köplep ijra qilinishqa bashlighan "Töt xil pa'aliyetni tertipke sélish" sho'arining netijiside her derijilik kompartiye teshkilatlirining biwasite bashqurushidiki "Pa'aliyet nuqtisi" ning köplep échilishi bolghan. Yéziliq we kent partiye yachéykisi biwasite bashquridighan bu orunlarda ötküzülidighan Uyghurche murasimlarmu ene shu waqitlardin tartip ilgiriki mezmunlirini tedrijiy "Untush" qa bashlighan. Bolupmu büwilerning bu xil diniy murasimlargha bash bolushi men'i qilinish bilen birge, ilgiri imamlar qilidighan ishlarni partiyelik rehbiriy kadirlar qilidighan bolghan. Mesilen, bowaqlargha isim qoyushta Uyghurlar bowaqning sol quliqigha ezan towlap ong quliqigha tekbir éytidighan bolup, bu halni emdilikte kadirlar ijra qilidighan bolghan. Shundaqla buningdiki diniy jeryan qisqartilip, bowaqqa qarap "Ismingiz palanchi boldi" depla qoyush bilen cheklinidighan bolghan. Bezi jaylarda bolsa xetne qilishqa diniy zatlarni chaqirmasliq, belki balini doxturxanigha apirip xetne qilish heqqide belgilime chiqirilghan. 2018-Yilidin bashlap Uyghurlardiki nikah heqqide chiqirilghan yerlik belgilimiler buningda héchqandaq diniy mezmunning yoq ikenlikini namayan qilghan. Bu heqte söz bolghanda derrén baylér buning ziyini hemmidinmu bek kéyinki ewlad Uyghur ösmürlirige bolidighanliqini alahide tekitleydu.

"Bolupmu toy-tökün, ölüm-yitim, sünnet we xetne toylar hazir ashu teriqide xitay hökümitining kontrol qilishida bolup kéliwatidu. Qiziq yéri buningda xitay kompartiyesining ezasi bolghan kadirlar diniy zatlarning ijtima'iy ornini éliwatidu. Uyghurlar bolsa toylarda xitayche usuluptiki kiyimlerni kiyishke mejburliniwatidu. Ölüm yétim adetlirimu mushu shekilde békitilgen mezmunlar boyiche dawam qiliwatidu. Toylarda bolsa hetta bezi jaylarda xitayning dölet shé'iri oquluwatidu. Derweqe bu xildiki murasimlarda herqachan xitay kadirlar nazaretchilik qilidu. Ular békitken qa'idilerge boysunmighanlargha qattiq jaza bérilidu. Emeliyette Uyghurlarning toplinishini bu yosunda kontrol qilish 1997-yilila bashlinip bolghan. Emdi hazir bolsa Uyghurlarning öyliride ötküzülidighan depne murasim ishlirimu xitay hökümitining kontrolluqida boluwatidu. Emeliyette bolsa bu murasimlar birdek qoyuq islam tüsini alghan pa'aliyetler arqiliq tamam bolatti. Emdilikte bolsa bu qa'idilerning köp qismi qisqartiwétildi. Bügünki künde chong bolghan Uyghur baliliri bolsa ene shu murasimni Uyghurning murasimi qatarida körüp chong bolidu."

Bu xil "Gheyrilik" heqqide tim gros yerlik kishiler bilen paranglashqanda ghuljiliq bir ayal "Ilgiri bizning yashlirimiz awwal nikah oqutup, andin toy xéti alghili baratti. Hazir imamlar toy xétini körmey turup nikah oqumaydu. Mundaqche éytqanda nikahning qanunluq yaki qanunsiz ikenlikini birinchi bolup allah emes, belki hökümet békitidighan boldi" dégen. Tim grosni hemmidinmu bek heyran qaldurghini xitay hökümitining yerlik emeldarliri bolup ishlewatqan köpligen Uyghur kadirlarning bu xil kontrolluqni jan-dili bilen himaye qilishi hemde bashqilargha teshwiq qilishi bolghan. Bolupmu maralbéshi nahiyesidiki bir Uyghur kadirning "Biz kompartiye ezaliri ati'izimchi bolghanikenmiz, özimizni musulman, dések bolmaydu. Shundaq bolghaniken, biz némishqa toy-tökün we bashqa murasimlirimizgha diniy zatlarni chaqirghudekmiz?" dep ündidarda jama'etke xitab qilishi, bashqa emeldarlarning bolsa "Uyghur dégen Uyghur. Emma Uyghur dégen musulman dégen gep ‍emes. Buni choqum aydinglashturuwélishimiz lazim" dep awaz qoshushi buning mahiyette xitay kompartiyesining Uyghurlarni islam kimlikidin waz kéchishke ashkara dewet qilishi ikenlikini körsitip bergen.

Tim gros mushu ehwallarni omumlashturup "Roshenki, Uyghurlar özlirining özigila xas bolghan milliy kimlikini shekillendürüshke qadir emes. Emdilikte xitay kompartiyesi mushu xildiki muqeddes murasimlarni kontrol qilish arqiliq Uyghurlarning axirqi kimlik qurghinini buzup tashlimaqchi" deydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet