Özbékistanliq Uyghur yazghuchi séyitjan sétishéfning sherqiy türkistan témisidiki romani neshr qilinmay qalghan

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-08-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Üzbékistandiki Uyghurlarning yighilishi
Üzbékistandiki Uyghurlarning yighilishi
RFA/Oyghan

Melumki, ötken esirning 40-yilliri Uyghur élida partlighan milliy azadliq inqilabining ghelibilik yürüshliri netijiside sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan idi. Bu jumhuriyetning qurulush tarixi, buning arqisida milliy armiyining meydan'gha kélishi hem uning pütkül Uyghur diyari boyiche yürgüzgen herbiy yürüshliri, qoshna sowétlar ittipaqi bilen kommunistik xitayning til biriktürüshi arqisida bu jumhuriyetning gumran bolushi hemde exmetjan qasimi bashchiliqidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberlirining ujuqturulushi we bashqimu weqeler bedi'iy edebiyatta öz ipadisini tépip keldi. Bolupmu ismi peqet qazaqistandila emes, belki ottura asiya da'irisidimu yaxshi tonulghan ziya semedi, yüsüp ilyas, mesümjan zulpiqarof we bashqimu yazghuchilarning eserliri buning yarqin misalidur. Emma köpligen eserler sowét idé'ologiyisining qattiq bésimi sewebidin neshr qilinmay qalghan idi.

Yéqinda almutada neshr qilinidighan jumhuriyetlik "Uyghur awazi" gézitide özbékistanliq Uyghur yazghuchi séyitjan sétishéfning "Azadliq yoli" namliq tarixiy romanidin parche élan qilindi. Mezkur eser ili inqilabi dewridiki weqelerni asasliq téma qilghan. Gézitte mundaq déyilgen: "Sherqiy türkistandiki Uyghurlarning échinarliq tarixiy qismitige béghishlan'ghanliqi üchün köpligen eserlerni zaman kötürelmey neshr qilinmidi. Jümlidin 'azadliq yoli' romanimu dewrning boran-chapqunlirigha uchrighan." 

Démek, séyitjan sétishéfning Uyghurlarning ötmüsh tarixigha, béshidin ötken azab-oqubetlirige béghishlinip yézilghan, emma belgilik seweblerge köre yoruq körmigen eserliri "Azadliq yoli" romani bilenla cheklenmeydiken. 
Muxter ewézof namidiki edebiyat we sen'et institutining proféssori, filologiye penlirining doktori alimjan hemrayéfning éytishiche, séyitjan sétishéfning eserlirila kommunistik idé'ologiyening qurbanliri bolup qalmay, belki özimu shu tüzümning köp azablirini tartip, ölümdin saq qalghan istédatliq yazghuchilarni biri iken. 

U mundaq dédi: "Séyitjan sétishéfning yashliq dewri sherqiy türkistan xelqining shanliq tarixi bilenmu, échinarliq qismiti bilenmu zich baghliq. Séyitjan sétishéf milliy-azadliq idiyeliri nahayiti ewj alghan yilliri yashidi. U yashlar qatarida shu yillardiki küreshning awangardliridin boldi."

Alimjan hemrayéf mezkur romanning yashlarni terbiyileshte hazirmu öz qimmitini yoqatmighanliqini, neshr qilinmay qalghan mundaq eserler köp bolup, ularni izdep tépip, neshr qilishning intayin muhimliqini alahide tekitlidi. U bolupmu qazaqistan we özbékistanda köpligen Uyghur ziyaliylirining yétilip chiqqanliqini körsetti. 

Igilishimizche, "Qeyser" texellusluq séyitjan sétishéf 1931-yili Uyghur élining ghulja shehiride yaghachchi a'iliside tughulghan iken. Bashlan'ghuch mektepni tamamlighandin kéyin u 1950-yilghiche exmetjan qasimi namidiki bilim yurtida oqughan, andin 1951-1952-yilliri ürümchi shehiridiki sabiq milletler institutining til-edebiyat fakultétida bilim tehsil körgen. Séyitjan sétishéf 1952-1959-yilliri Uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümide ishligen. 1957-1958-Yilliri Uyghur élida élip bérilghan atalmish "Yerlik milletchilikke qarshi turush" herikiti jeryanida xizmitidin boshitilip, ikki yil nazaret astida jismaniy emgekke sélin'ghan. 
Séyitjan sétishéf 1961-yili a'ilisi bilen sowét ittipaqigha köchüp chiqip, hayatining axirighiche özbékistanda yashighan. Alimjan hemrayéf Uyghur élidin sabiq sowét ittipaqigha köchüp chiqqan ziyaliylarning ottura asiya medeniyitini rawajlandurushta muhim rol oynighanliqini tekitlidi. 

"Deslepki chéchekler", "Yaz naxshisi", "Wapa" qatarliq hékayiler toplamlarning aptori séyitjan sétishéfning eserliri rus, özbék, qirghiz, tunggan tillirigha terjime qilin'ghan idi. U 1980-yili sowét yazghuchilar ittipaqigha qobul qilin'ghan. Yazghuchi 2003-yili tashkent shehiride alemdin ötken.

Toluq bet