Pakistan mewjutluqi gumanliq "Térrorluq teshkilati" gha qarshi heriket bashlighan

Muxbirimiz erkin
2021-06-14
Share
Pakistan mewjutluqi gumanliq Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi pakistan tashqi ishlar ministiri mahmut shah qureshi bilen körüshti. 2019-Yili 19-mart, béyjing.
AP

Pakistan hökümiti yéqinda amanliq küchlirining rayondiki térrorluq teshkilatlirining biri, dep qaralghan, biraq mewjutluqi gumanliq bir Uyghur teshkilatini yoqitish üchün heriketke ötkenlikini élan qilghan. Halbuki, xitay hökümiti teripidin "Sherqiy türkistan islam herikiti" dep atilip, yéqinqi 20 yildin béri Uyghurlarni basturush üchün nami ishlitilip kelgen bu teshkilat, 2020-yili 11-ayda "Mewjutluqigha a'it deliller yoq" dégen seweb bilen amérika hökümitining térrorluq teshkilatlar tizimlikidin chiqiriwétilgenidi.

Biraq xitay tashqi ishlar ministiri wang yi, pakistan tashqi ishlar ministiri mahmut shah qureshining 3-iyun küni afghanistan tashqi ishlar ministiri bilen ötküzgen "3 Terep di'alogi" ning axirida terepler qoshma axbarat élan qilip, "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni yoqitishni öz ichige alghan bir qatar wedilerni bergen.

Xitay amérika bashchiliqidiki bezi gherb döletliri teripidin Uyghurlargha "Irqiy qirghinchiliq" qilish bilen eyiblinip, xelq'arada barghanséri osal ehwalgha chüshüp qéliwatqan ehwalda shundaqla xitayni jawabkarliqqa tartish sadaliri küchiyiwatqan bir mezgilde uning pakistan bilen sh t i h ni "Ré'al térrorluq tehditi" dep élan qilishi we pakistanning uni yoqitishqa ötkenlikini bildürüshi gumanliq so'allarni peyda qildi.

Amérikadiki "Kor analitik orni" ning diréktori, "Siyasiy xeter" namliq tor zhurnilining mes'uli doktor andérs korning éytishiche, xitay mewjutluqigha a'it intayin az deliller bolghan bu guruhni özining Uyghurlargha qaratqan "Irqiy qirghinchiliqi" ni heqliq qilish üchün qollanmaqtiken.

Andérs kor ötken hepte bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Sherqiy türkistan islam herikiti mewjutluqigha a'it deliller intayin az bolghan teshkilat. Xitay uni Uyghurlarni qollaydighan barliq teshkilatlargha, shexslerge, tinch guruhlargha, kishilik hoquq telep qilip, sherqiy türkistandiki irqiy qirghinchiliqqa qarshi kishilerge hujum qilishta ishlitip keldi. Xitay buningdin paydilinip tinchliqperwer Uyghurlargha hujum qilipla qalmay, özining Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqini heqliq qilish üchün ishlitip keldi".

Biraq yene bezi mutexessisler da'irilerning bu yerde "Türkistan islam partiyes" ni közde tutqan bolushi mumkinliki, chünki bu guruppining ademlirining az bolsimu afghanistanda barliqini, biraq ularning pakistanda mewjutluqi gumanliq ikenlikini bildürmekte. Amérikadiki jorji washin'gton uniwérsitéti xelq'ara tereqqiyat programmisining diréktori, proféssor shon robérts bu pikirdiki mutexessislerning biri.

U bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Ular emeliyette türkistan islam partiyesini dewatidu. Chünki, bu mewjut guruppa. Ularning közde tutquni bu. Bu guruppa mewjut bolsimu, biraq ularning pakistanda mewjut ikenliki éniq emes. Ular afghanistanda mewjuttek qilidu. Biraq ularning afghanistandiki sani köp emes. Amérika armiyesi 2 yil awwal bu guruhning ademlirige bedexshanda zerbe bergenlikini éytqan. Bu guruppa afghanistanda mewjut bolsimu, biraq ularning sani we pakistandimu mewjut, dep qarimaymen".

Shon robértsning éytishiche, hazir özini "Sherqiy türkistan islam herikiti" dep ataydighan bir guruppa yoq iken. U, xitayning "Türkistan islam partiyesi" ni "Sherqiy türkistan islam herikiti" dep atap kéliwatqanliqini bildürüp, biraq bu guruhning xitaygha "Jiddiy tehdit" ikenlikige a'it delil yoqluqini bildürdi.

Shon robérts: "Türkistan islam partiyesi süriyede aktip bolup kelgen. Xitay hökümiti ularning süriyediki mewjutluqini da'im özi üchün tehdit, dep kelgen bolsimu, biraq ularning xitaygha tehdit ikenlikige da'ir deliller yoq" dep körsetti. Uning qarishiche, bu "Jihatchi guruh" ning afghanistandimu xitaygha herqandaq tehdit peyda qilidighanliqigha ishenmek müshkül iken.

Shon robérts mundaq deydu: "Afghanistan xitaygha yéqin bolghachqa xitay t i p ning afghanistandiki mewjutluqini yéqindin közitip keldi. Biraq bu az sandiki jihatchi guruhning afghanistandimu xitaygha herqandaq tehdit peyda qilidighanliqigha ishenmek müshkül. Ularning xitaygha kirish éhtimalliqi bardek qilmaydu shundaqla ularning xitayning chet'eldiki menpe'etlirigimu hujum qilish iqtidari barliqigha da'ir deliller yoq. Biraq ular talibanlar bilen ittipaqdash. Mana bu pakistan bilen afghanistanning xitaygha yardem bérishni xalishidiki sewebtur".

"Heptilik xewerler" zhurnilining bildürüshiche, amérika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi amérikaning bu mesilidiki pozitsiyesini sherhlep "Chünki, on nechche yildin béri bu teshkilatning mewjutluqigha a'it ishenchlik deliller tépilmidi" dégen shundaqla yene "Biz sh t i h ning xitayning keng Uyghur aktiplirini we kishilik hoquq teshebbuschilirini öz ichige alghan her xil Uyghur pa'aliyetchilirini térrorluq tehditi dep xata süretleshte ishlitiwatqanliqini bahalawatimiz" dep körsetken.

Biraq pakistanning b d t da turushluq wekili munir ekrem "Sherqiy türkistan islam herikiti" ni mewjut bolghan "Ré'al térrorluq tehditi" dep körsitip, pakistanning uni yoqitish üchün xitay bilen hemkarlishidighanliqini éytqan.

Biz 8-iyun pakistanning jenwediki wekilige téléfon qilip, ularning bu mesilidiki qarshini élishqa tirishqan bolsaqmu, wekil ishxanisining xadimi "Özining bu mesilige jawab bérish salahiyiti yoqluqi" bildürüp, so'alimizgha jawab bérishni ret qildi.

Doktor andérs korning qarishiche, pakistanning xitayni sehne bilen teminlep, uning Uyghurlarni basturushigha hemkarlishishi zor xataliq iken. U pakistanning xitaygha hemkarliship, xelq'ara qanunlargha xilapliq qilghanliqi, uninggha iqtisadi jaza yürgüzüsh kéreklikini bildürdi.

Andérs kor: "Pakistan rehberliri xitay kompartiyesi bilen muresseliship, uning yoligha kirip, pakistan xelqining igilik hoquqi we Uyghurlarni intayin xeterlik girdapqa élip keldi. Chünki, hazir pakistan Uyghurlarni xitaygha qayturup bérip, xelq'ara qanun'gha xilapliq qiliwatidu. Shunga, pakistanning meydani, Uyghurlar irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanda xitay bilen hemkarlishishi heqiqeten eyiblinishke tégishlik. Uninggha xitay bilen hemkarlashqanliqi üchün iqtisadiy jaza qoyush kérek", dédi.

Bezi Uyghur mutexessislirining qarishiche, xitay meqsiti pakistan arqiliq dunyagha Uyghurlarning "Térrorluq tehditi mewjut" dégen uchurni tarqitip, özining Uyghur élidiki bixeterlik tedbirlirini heqliq körsitish iken. Türkiyediki weziyet analizchisi memet toxti atawulla 8-iyun radiyomizning bu heqtiki ziyaritini qobul qildi.

Memet toxti atawulla yene Uyghurlarning yüksek hoshyarliqni saqlap, bu xil oyunlargha kelmesliki, özining herikitini mewjut xelq'ara sistéma we xelq'ara qanunlardin paydilinishqa qaritishining intayin muhim ikenlikini bildürdi.

Pakistan "Sherqiy türkistan islam herikiti" ge qarshi heriket bashlighanliqini élan qilishining bir qanche aylar aldida afghanistan dölet bixeterlik idarisi kabulda sh t i h ezalirining qiyapitige kiriwélip, adem toplighan bir "Saxta jihatchilar" guruhini qolgha alghan.

Afghanistan terep eger xitay kechürüm sorisa biri ayal bolup 8 Uyghur, 2 xitaydin terkib tapqan bu "Xitay jasusluq guruhi" ni xitaygha qayturup béridighanliqini bildürgen.

Melum bolushiche, bu jasusluq guruhi afghanistan prézidéntining kechürüm qilishigha ériship, bu yil 1-ayning bashlirida xitaygha qayturup bérilgen. Xitay terep ayropilan ewetip, özining bu jasusluq guruhini élip ketken. Biraq, bu weqe kishilerde xitayning Uyghur "Jihatchiliqini" ni qandaq suyi'istémal qiliwatqanliqi toghrisidiki gumanni téximu kücheytkenidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet