Pakstandiki xelq'araliq muhakimide orun bérilmigen Uyghur mesilisi ghulghula témisigha aylan'ghan

Muxbirimiz gülchéhre
2022.08.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Pakistan-GPS-Seid-Muaz-we-Muhemmet-Osman Muhemmet osman we se'id mu'az, kirishtürme süret.
RFA/GPS

10-Awghust küni pakstanning islam'abadtiki mari'ot méhmanxanisida “2022-Yilliq yer shari tinchliqi boyiche dölet bashliqliri yighini” ötküzülgen. Bu yighin'gha qatnashqan bir yash, re'is sehnisidiki erbablardin “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” témisining néme uchun bu yighinning küntertipidin orun alalmighanliqi heqqide so'al sorighan.  

U mundaq dep so'al qoyghan: “Biz xitay hökümitining shinjang rayonida, yeni wetinimiz tupriqining yénidila rezil qilmishlarni dawamlashturiwatqanliqini bilimiz, u jayda medeniyet qirghinchiliqi élip bérilmaqta. Xitayning ‛térrorizmgha qarshi turush‚ bahanisida yerlik xelqlerning diniy étiqadini pütünley cheklep, ularni lagérlargha qamap, kommunizm idé'ologiyesi arqiliq ménge yuyush élip bériwatqanliqini, ularning ewlatlirinimu özige oxshash qilip özgertip chiqish üchün türlük urunushlarda boluwatqanliqini bilimiz. Halbuki, pakstan'gha wekil bolup bu mesilisini otturigha qoyushqa héchkim jür'et qilip baqmidi. Néme üchün bu mesile hazirghiche otturigha qoyulmaydu, shundaqla mushundaq muhim yighinlarning küntertipigimu kirgüzülmeydu? ”

Yer shari tinchliq yighinining tor bétide, bu yighinning köp tereplik söhbet arqiliq yer shari miqyasida tinchliq berpa qilish, xelq'ara jem'iyettiki halqiliq mesililerni hel qilishta chare izdeydighan bir munber ikenliki körsitilgen.

Igilishimizche, mezkur yighinda Uyghurlar heqqide yoquriqi so'alni tashlighuchi yash, buningdin del ikki ay ilgiri béshigha Uyghur doppisini kiyip, sherqiy türkistan bayriqini üstige artip, özi oquwatqan islam'abadtiki pakistan döletlik ilim-pen we téxnologiye uniwérsitétida xitay oqughuchilar teripidin uyushturulghan “Tangzongza bayrimi” pa'aliyiti'ini buzghan muhemmed osman esed isimlik kishi iken.

Pakstandiki her xil sehne we pursetlerde Uyghur mesilisini anglitishqa tiriship kéliwatqan pakistanliq yash muhemmed osman bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, özining qandaq jür'etke kelgenliki heqqide sözlep ötti:

“Men bu xelq'araliq muhakimining échilidighanliqini anglap, yighinda Uyghurlarning awazi bolushni we so'al sorashni niyet qilghan idim. Yer sharida tinchliqni ilgiri sürüshni meqset qilghan mushundaq muhim xelq'araliq yighinda, Uyghurlar heqqide birermu témining küntertiptin orun almighanliqi ghezipimni qozghidi. Men purset kütüp, yighin re'isining keynidin söz qilghan tekliplik sözchi - karachidiki chong uniwérsitétidin kelgen dangliq kishilik hoquq mutexessisi se'id mu'az shahning sözidin kéyin, uninggha shundaq dep so'al qoydum.

U sözini dawamlashturup mundaq dédi: “Bu yighin'gha teklip qilin'ghan asasliq sözchiler élanida, se'id mu'az shahning karachidiki ziyawddin uniwérsitéti qanun fakultéti kishilik hoquq merkizining mudiri ikenliki, yash akadémik bolush süpiti bilen uning yene islamabadta échilip kéliwatqan yer shari tinchliq söhbiti yilliq muhakimisining bash meslihetchisi ikenliki tonushturulghan.”

Muhemmet osmanning éytishiche, bu yighinda se'id mu'az shah we bashqilar kishilik hoquq, musulmanlar uchrawatqan mesililer hemde xelq'aradiki qiziq nuqtiliq mesililer toghriliq muhakime yürgüzüp: “Yer shari tinchliqi boyiche bashliqlar yighini zulumgha qarshi turush arqiliq, qol tutushup dunyaning tinchliqi we inaqliqini qoghdash üchün chaqiriq qilidu” déyishken. Halbuki, ularning birimu Uyghur irqiy qirghinchiliqidek zor dunyawi mesilini tilgha almighan. Peqet yighin qatnashchilirigha so'al sorash pursiti bérilgende, uning Uyghurlar heqqide so'al sorishi bilen, se'id mu'az shah amalsiz yighin ehli aldida uning bu so'aligha jawab bérishke mejbur bolghan.

U muhemmed usmanning so'aligha qayturup so'al qoyup: “Xitayda xitaylardin kéyinki ikkinchi chong millet qaysi?” dep sorighan. Muhemmet usman “Uyghurlardur” dep jawab bergen. Emma u “Yaq, eng köp sandiki musulmanlar xuy, yeni tungganlardur, ularda héchqandaq mesile yoq” dégen. U yene muhemmed osman'gha chet el taratqulirining bu mesile toghrisida némilerni dégenlikigila ishinip qalmasliqi kéreklikini agahlandurghan. U yene amérikiliqlar afghanistanda we bashqa jaylarda yalghan hékayilerni ijad qildi, bu ishlarWiki Leaks  da xewer qilindi” dégen.

Muhemmed osmanning éytishiche, se'id mu'az shah buning bilenla toxtap qalmay, qattiq teleppuzda Uyghurlarning zulumgha uchrash mesilisini téximu köp menbelerdin tekshürüp körüshni, xitayni ziyaret qilip u yerde néme ishlarning yüz béridiwatqanliqini öz közi bilen körüp kélishni éytqan.  U yene xitay chong quruqluqidiki bir qisim kona meschitlerni tilgha alghan.

U yene sherqiy türkistanning siyasiy tarixi heqqide toxtilip, tarixta bu rayonda ruslar bilen xitay otturisida ziddiyet bolghanliqini, hazir bolsa bu ziddiyetke amérikaning kirgenliki bu toghriliq yuqiri awazda sözleshke bashlighanliqini tilgha alghan. U axirida “Hazir nurghun nersilerge jawab berdim, emma bular bu qéte'imliq yighinning munazire témisi emes,” dep gépini yighishturghan.

Muhemmed osman uning sözlirige yalghuz öziningla emes, belki yene nurghun ishtrakchilarningmu qayil bolmighanliqini bildürüp, mundaq dédi: “Uning jawabliri méni qayil qilalmidi. Yighin'gha qatnashqan bashqa kishiler we nurghun oqughuchilarmu yighin ariliqidiki aram waqtida yénimgha kélip, méning tirishchanliqimni teqdirlidi. Ular manga bu yighinda xitaylar üchün sözligüchining sözlirining yirginchlik we heqiqettin yiraq ikenlikini éytti. Men peqet kishilerning bu témida téximu köp izdinip, toghra yekün'ge kélishini ümid qilimen”.

Mezkur yighin heqqide pakistan taratquliri bergen xewer we wédi'olarda, muhemmed osmanning Uyghurlar heqqide sorighan so'ali we uninggha bérilgen jawablar késip chiqiriwétilgen. Muhemmed osman özining buninggha heyran qalmighanliqini tekitlep, mundaq dédi: “Men yénimda olturghan bir kishige men so'al sorighanda méni wédiyogha tartip qoyushni ötündüm, u keshmirlik kishilik hoquq pa'aliyetchisi iken, qol téléfonimda méni wédiyogha tartip qoydi. Emma u méning Uyghurlar heqqide so'al sorighanliqimni körüp, gerche özining Uyghurlargha hésdashliq qilidighanliqini hemde méning jür'itimge qayil bolghanliqini éytqan bolsimu, emma özining bu mesilidiki meydanini ipadileshtin éhtiyat qilididighanliqini alahide eskertip qoydi.”

Muhemmed osman ijtima'iy taratqularda bu wédiyoni hembehrlep, pakistan ilim sahesiningmu xitaygha yantayaq boluwatqanliqidek yirginchlik ehwalni pash qilghan.

Uyghur irqiy qirghinchiliqi yer sharidiki eng jiddiy mesililerning biri süpitide dunyawiy taratqularda köplep tarqitilishigha egiship, Uyghurlargha hésdashliq qilghuchilarning awazimu köpiyishke bashlighan. Buning aldida amérikadiki afghanstanliq qiz féroze eziz, awstraliye'ilik kishilik hoquq pa'aliyetchisi dru pawlow qatarliqlar her xil cheklime we xeterge qarimay, Uyghurlarning awazini anglatqanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.