Хитай билән бәхтлик кәлгүси үчүн пакистан мусапир уйғурларниң кәлгүсини йоқ қилмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2021-06-18
Share
Хитай билән бәхтлик кәлгүси үчүн пакистан мусапир уйғурларниң кәлгүсини йоқ қилмақта Пакистан баш министири имранхан REUTERS мухбириниң зияритини қобул қилмақта. 2021-Йили 4-июн, исламабад, пакистан.
REUTERS

"7 дөләт гурупписи" (G7) ниң алий дәриҗилик рәһбәрлири учришишида америка президенти җов байден уйғур мәҗбурий әмгики мәсилисини тилға алған вә G7 рәһбәрлирини хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә техиму қаттиқ зәрбә беришкә чақирғаниди.

G7 Ташқи ишлар министирлириниң бирләшмә баянатида "биз шинҗаң вә тибәттики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә давамлиқ көңүл бөлимиз, болупму уйғурларни, башқа етник вә диний аз санлиқ милләтләрниң әзалирини нишанлаш вә кәң көләмлик ‹сиясий қайта тәрбийәләш' лагерлириниң мәвҗутлуқидин әндишә қилимиз" дәп тәкитлигәниди.

Әксичә, пакистан баш министири имранхан болса 14-июн, һиндистан җумһурийәт дуняси хәвәр агентлиқи мухбириниң бу һәқтики соалиға дуч кәлгәндә "бизниң хитай билән болған мунасивитимиз шундақ, биз хитай билән оттуриға қойған һәр қандақ мәсилә һәмишә йепиқ шәкилдә болиду. Чүнки хитай җәмийити шундақ, биз уларни һөрмәтләймиз. Бизниң хитай билән иқтисадий мунасивитимиз бар, улар бизниң қошнимиз. Улар бизгә биз әң қийин пәйттә яхши муамилә қилди. Шуңа, биз йепиқ ишик арқисида бу тоғрилиқ сөзлишиш әндишисигә һөрмәт қилимиз" дегән.

2015-Йилдин башлап, пакистан хитай һөкүмити билән һәмкарлишип, 62 милярд доллар қиммитидики хитай-пакистан иқтисадий каридори (CPEC) ни қурди. Бу, бейҗиңниң "бир бәлвағ бир йол" тәшәббусиниң муһим бир қисми. Шуниңдин кейин, пакистанниң уйғурларға тутқан позитсийәси һәл қилғуч өзгиришни баштин кәчүрмәктә.

Мәлум болғандәк хитайниң уйғур елидики нәччә он йиллардин буян давамлишип кәлгән сиясий вә диний бастурушлири нәтиҗисидә, бирқисим уйғурлар юртлирини тәрк етип пакистанни өз ичигә алған бирқисим мусулман әллиригә қечип чиққаниди. Хитай бир милйондин артуқ уйғур вә башқа мусулманларни давамлиқ "йиғивелиш лагерлири" ға қамап, уларни ислам динини тәрк етишкә мәҗбурлап, лагерларға қамап һәр түрлүк зулумлирини күчәйтиватқан мәзгилдә, бирқсим уйғурлар чәтәлләргә бағланғанлиқи, һәтта пакистанлиққа ятлиқ болғанлиқи үчүнму лагерға елип кетилгән. Пакистанлиқ әрлириниң йол меңиши нәтиҗисидә йеқинқи мәзгилләрдә уларниң бир қисми лагердин саламәт чиқип пакистанға кәлгәнлики мәлум. Әмма улар хитай һөкүмитиниң пакистандики васитилик тәһдитлири астида, салаһийитини йошуруп, авазини чиқиралмай сүкүттә яшашқа мәҗбур болған.

Лагер шаһити зумрәт давут ханимму, пакистанлиқ ериниң ярдимидә лагердин қутулуп аввал пакистанға кәлгән, әмма у җайда давамлиқ хитайниң васитилик тәһдитлири, пакистан сақчилириниң һәр түрлүк бесими сәвәблик америкаға көчүшкә мәҗбур болған.

Пакистандики уйғурларниң инкаслиридин, у йәрдики уйғур җамаитиниң охшаш тәһдит астида яшаватқанлиқи мәлум болмақта.

Аполо хәвәр ториниң йеқинқи хәвиригә қариғанда, пакистан ички ишлар министирлиқиниң бир әрбабиниң хоңкоң "асия вақти гезити" мухбириға ейтишичә, йеқинда 2000 дин артуқ уйғур аилиси пакистанға қанунсиз киргән, буниң көпинчиси җ к п ниң бастурушидин болған. Җ к п 1 милйондин артуқ уйғурни аталмиш ​​ "қайта тәрбийәләш лагери" ға қамиған.

Исмини ашкарилашни халимиған пакистан көчмәнләр ишлири әмәлдариниң ашкарилишичә, бейҗиңниң йеңи уйғур мусапирлирини қоғлап чиқириштики "ғайәт зор бесими" ға қарита, бихәтәрлик органлири вә сақчиларға йеқинда бу мусапирларни овлаш үчүн техиму юқири һоқуқ берилгән. Бу әмәлдар мундақ дегән: "һөкүмәт тәрәп пакистанда яшайдиған барлиқ уйғурларниң биологийәлик санлиқ мәлуматлирини йиғишқа башлиди, уларниң мәқсити қанчилик уйғурниң хитайдин көчүп кәлгәнликини ениқлаш".

Буниң алдида, вайиз агентлиқида 21-май хәвәр қилинишичә, пакистандики "өмәр уйғур вәхпи" ниң қурғучиси өмәр уйғур әпәндиму, нөвәттә пакистан даирилири пакистанда туруватқан уйғурларниң биологийәлик учурлирини топлашқа башлиғанлиқини билдүргән.

Өмәр уйғурниң пакистандики уйғурларға тарқитилған бир җәдвәлдин мисал елип көрситишичә, "диний етиқади", "аилә тарихи" қатарлиқ соаллар мәзкур җәдвәлдин орун алғаникән. У, йиллардин буян хитайдин қачқан онлиған уйғурниң пакистанға келип панаһлинишиға ярдәмдә болған.

У мунда дегән: "әгәр мән уларға ярдәм қилмисам, ким ярдәм қилиду? мән нурғун уйғур аилилириниң мәсилисини һәл қилишиға ярдәм қилдим. Худа халиса, буниңдин кейинму шундақ қилимән".

Һалбуки, уйғурларниң пакистанда панаһлинишқа ярдәм қилип кәлгән өмәрниң вайиз мухбириға билдүрүшичә, нөвәттә һазир пакистанниң вәзийити начарлашқан. Хитай һөкүмитиниң бесими астида пакистан сақчилири уйғурларни хитайға қайтурушқа башлиған болуп, пакистанни әмди бу дөләткә қечип чиққан уйғурларниң бихәтәр панаһгаһ, дәп қарашқа болмайдикән.

Хәвәргә қариғанда, пакистан даирилири "хитай-пакистан иқтисадий каридори" қурулуши үчүн хитайдин алған 60 милярд долларлиқ қәрз мәблиғи сәвәбидин хитайниң қаттиқ бесимиға дуч кәлгән.

Хәвәрдә көрситилишичә, өмәр уйғурниң һимайисигә еришкән уйғур мусапирлардин бири болған нияз ғопур: "пакистан һөкүмити хитай буйруған һәр қандақ ишни қилиду. Уйғурлар ‹хитай-пакистан иқтисадий каридори' сәвәбидин қаттиқ изтирап чекиватиду," дегән.

Дәрвәқә пакистандин йеқинда түркийәгә кәлгән вә исмини ашкарилимаслиқ шәрти билән зияритимизни қобул қилған 4 балилиқ бир яш ана, өзиниң 2018-йили аилисини йоқлап уйғур елигә барғинида, пакистанлиқ билән той қилғанлиқи үчүнла тутқун қилинип, икки ай лагерға соланғанлиқи, пакистанлиқ ериниң йол меңиши билән лагердин қутулғандин кейин, хитай униң аилисидикилирини гөрүгә елиш бәдилигә униң ери билән пакистанға кетишигә йол қойғанлиқини билдүрди.

Әмма у давамлиқ хитай әлчихана хадимлири вә пакистан сақчилириниң паракәндә селишиға учриған. У пакистандики б д т мусапирлар комитетидин панаһлиқ тилигән болсиму узун мәзгиллик сақлаштин нәтиҗә чиқмиған. Ахири бир қисим мусулман ярдәм тәшкилатлириниң васитиси билән түркийәгә келивалған. Һазир у түркийәдә өзини пакистанға қариғанда бихәтәр һес қилсиму, йәнила хитайға қайтурулуш хәвпидин қорқидикән.

Исламабадтин телефон зияритимизни қобул қилған, исмини ашкарилашни халимиған пакистанлиқ бир содигәр болса, пакистанда ялғуз уйғурлар әмәс өзигә охшаш уйғур билән аилә қурған пакистанлиқларниңму қаттиқ бесим астида икәнликимни баян қилди. У бигунаһ һалда лагерға қамилип һазирғичә қоюп берилмигән уйғур аяллирини қутулдуруш йолида пакистан вә хитай даирилиригә әрзини давамлаштуруватқан пакистанлиқларниң йәнә барлиқини, һәтта уларниңму хитай вә пакистан иккила дөләт бихәтәрлик хадимлириниң тәһдити вә паракәндичиликлиригә учрап туруватқанлиқини билдүрди.

У 2018-йилиниң бешида, хотәндики мәлум лагерға қамалған аялини қутулдуруп елип чиқалмайватқаникән. Әмма у аяли вә өзиниң бихәтәрлики йүзисидин йәнила тәпсилий әһвалини мәтбуатқа ашкарилаштин әндишә қилидикән.

Пакистан вә хитайдин ибарәт бу икки дөләт дипломатик мунасивәт орнатқанлиқиға 70 йил болди.

Хитай-пакистан институтиниң қурғучиси мушаһид һүсәйингә охшаш нурғун пакистанлиқлар имран хан билән бир мәйданда болуп, CPEC ни пакистан үчүн ғайәт зор иқтисадий ғәлибә дәп қарайду.

Вайизниң хәвиридә һүсәйинниң хитайни ишәнчлик шерик дәп қарайдиғанлиқи алаһидә тилға елинип, униң "мән бизниң хитай билән мунасивитимиз йоқ дәймән, бизниң хитай билән романтикилиқимиз бар! биз мунасивитимизни тағдин егиз, деңиз-окяндин чоңқур, һәсәлдинму татлиқ, полаттин күчлүк" дәп сөзлигәнлири алаһидә қистурулған.

Әмма бәзи тәнқидчиләр CPEC ни пакистанға хитайдин кәлгән "қәрз тузиқи дипломатийәси" дәп қарайду. Башқичә ейтқанда, улар "хитай пакистанға қәрз бериду, әмма пакистан буни һәргиз қайтуралмайду" дәп һесаблайду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт