Pakistanliq sodiger: Uyghurlar qul qilinish bedilige kelgen bu yangaq qandaqmu singsun?

Uyghur diyaridiki mejburiy emgekke béghishlap ishlen'gen karton.

Xitay hökümitining 2017-yili Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilishi bilen bir waqitta lagérgha qamalghan zor sandiki Uyghurlarning yer-zéminliri, bagh-waranlirining tartiwélinip, xitay köchmenlirige teqsim qiliniwatqanliqi melum idi. Shuning bilen bir waqitta yene, Uyghurlarning namratliqtin qutuldurush ish pursiti namida xitay ölkiliridiki zawutlargha erzan emgek küchi qilip yötkiliwatqanliqidin bashqa, xitay ölkilirige yötkelmigen teqdirdimu ular “Déhqanlargha ishiktin chiqsa ishleydighan jay bolush” dégendek siyasetler bilen, hazir her yéza-her kentke qurulghan xitay xojayinliri igidarchiliqidiki karxana-shirketlerde erzan emgek küchi süpitide ishleshke mejbur ikenlikimu ashkarilinip kelmekte.

Uyghur diyari bilen pakistan arisida soda qilip kéliwatqan, ismini ashkarilashni xalimighan bir pakistanliq sodiger, yillardin buyan xoten nahiyesi layqa yézisidiki “Kérem yéza igilik mehsulatliri cheklik shirkiti” din yangaq sétiwélish üchün Uyghur diyarigha yilda bir qétim bérip-kélip yürüwatqan bolup, bu nöwet barghinida u bu shirketke bir xitay shérikning ige bolghanliqini, shirket diréktori kérem ebeydullaning ismi shirkt wiwiskisidin éliwétilmigen bolsimu emma bashqurush, pul-mu'amile ishlirining hemmisige shu xitayning mes'ul ikenlikini körgen. Diréktor kérem ebeydulla bu uzun yilliq hemkarlashquchi pakistanliq sodiger bilen paranglishishqimu pétinalmighan.

Bu pakistanliq sodiger u jayda, bir top ishlemchilerning shirketke saqchi mashinisida élip kélin'genlikige shahit bolghan we ularning ishlewatqan körünüshlirini téléfon arqiliq tartiwalghaniken. U bir qisim süret we widiyolirini radi'omiz bilen ortaqlashti.

Bularda, xitaylarning bashqurushida, éghirliqi 40-50 kiloluq yangaq tagharlirini iskilattin mashinilargha, éghir qedemliri bilen toxtimay toshup ishlewatqan Uyghurlarning körünüshliri bar.

Bu pakistanliq sodigerning éytishiche bu ishlemchiler yerlik déhqanlar bolup künige 10 sa'ettin artuq ishleydiken, ayda eng yuqiri bolghanda 500 yüen ma'ash alalaydiken hetta bezilirige ma'ash bérilmeydiken. Pakistanliq sodiger bu ishlemchilerning saqchi mashinisida saqchilarning nazaritide élip kélin'genlikige, ularning bedenlirining ajizliqi, rohining töwenlikige oxshash normal ademlerdin perqliq tereplirige qarap ularni lagérdin élip kelgenler bolushi mumkin dep perez qilghan.

Xoten nahiyesidiki “Kérem yéza igilik mehsulatliri shirkiti” heqqidiki ochuq menbelerdin derweqe, mezkur shirketning-2012 yili-1ayning-9 küni xoten nahiye, layqa yéza, dakuy kentige qurulghanliqini, “Qanuniy bash wekili-imin kérm ebeydulla” dep yézilghanliqini, soda da'irisining déhqanchiliq mehsulatlirini sétiwélish we sétish ikenlikidek uchurlarni köreleymiz.

Pakistanliq sodigerning éytishiche, xoten nahiyesining layqa yézisi daküy kentidiki yangaq sodigiri kérem tedrijiy tijaret kölimini kéngeytip, yangaqlarni ilghap tallaydighan, yuyup tazilaydighan eslihelerni kirgüzgen, déhqanlardin sétip alghan yangaqlar pishshiqlan'ghandin kéyin, pütün Uyghur diyari, xitay, hetta pakistan we bashqa memliket bazarlirida sétilidighan derijige intayin téz tereqqiy qilghaniken.

Shirketning nomurigha téléfon ulandi. Shirket diréktori kérem téléfonni alghan bolsimu emma so'allirimizgha özining jawab bérelmeydighanliqini, bizning xitay diréktor bilen alaqilishishimizni ötünüp téléfonni qoyuwetti.

Kérem diréktor éytip bergen uning xitay shérikining téléfon nomuri ulandi. Emma u belki chet'eldin kelgen nomur ikenlikini sezgen bolushi mumkin, téléfonimizgha jawab bermey qoyuwetti we izchil ulanmidi.

Xoten wilayitining sodiger chaqirish uchurlirida körsitilishiche layqa yézisidiki déhqanlarning kirimi asasliqi baghwenchilik, yangaq qatarliqlardin kiridu. Xoten nahiyesining yilliq baghwenchilik mehsulat miqdari 6000 tonnidin ashidu, xoten nahiyesining yerlik népiz postiliq yangiqi mezzilik we mayliq, yangaq méghizi ozuqluqqa bay bolupla qalmay, yene alahide dawalash ünümigimu ige bolup, xoten nahiyesi

2002-Yili xitayning dangliq, ela süpetlik we alahide yangaq tawar bazisi nahiyesi tizimlikige kirgüzülgen. Xoten nahiyesining qeghez postiliq yangiqining xitay ichige sétilipla qalmay, yene gérmaniye, en'gliye, kanada, awstraliye, xongkong we makawgha éksport qilinidighanliqimu tonushturulghan.

Xitaylar “Uzun ömür körüsh méwisi” dep teripleydighan népiz postiliq yangaq, xoten layqadiki déhqanlarning asasliq kirim menbesidur. Bu yerlik bayli'ining talan-taraj qilin'ghanliqi, “Shinjang géziti” ning 2019-yili-9 yanwar tarqatqan “Xoten wilayiti ‛üch kichik‚ qurulush arqiliq namratliqtin del jayida qutuldurushqa türtke boldi” témiliq xewiridin ashkarilandi.

Xewerde körsitilishiche-2018yilidin buyan, xitay da'iriliri xoten wilayitide “Yézida kölemlik karxana bolush, kentte namratlarni yölesh séxi bolush, a'ilide on kichik qurulush bolush” ni ishqa ashurush namida, ottura, kichik, mikro karxanidin 659 ni kirgüzgen. Xewerde kent ahalilirining éniqlap chiqilghan 173 ming mo hoyla-aram yérige, yémek-ichmek karxanilirini udullashturush arqiliq, namratliqtin qutuldurush namida yene türlük hemkarliq kopiratipidin 8600 din köpreki qurulghanliqi körsitilgen.

Xewerdin melum bolushiche xitay da'iriliri “Shinjang méwichilik guruhi” ni qurushqa bashlighan bolup, yéqin kelgüside barliq yekke méwe soda bazarlirini bir tutash bashqurush arqiliq, déhqanlardin sétiwélish, pishshiqlash, ambarda zapas saqlash, sétish qatarliq mulazimetlerni qéliplashturmaqchi iken.

Xoten nahiye layqa yéza dakoy kentidiki 8 yil ilgirila yerlik déhqanlarning hoyla-aram baghwenchilikining yangaq mehsulatlirini qerellik sétiwélip, xelq'aralashqan yangaq soda bazirini achalighan shirket diréktori kéremning shirikiti-2019 yili xitay sodiger bilen shérikleshkendin kéyin bashtin kechürgen özgirishler, atalmish déhqanlargha nep yetküzidighan bu xil qéliplashturush siyasetlirining, emeliyette Uyghurlarni bir ömür xitay shirketlirining menpe'eti üchün qul ornida ishleshke mejbur qilidighan siyaset ikenlikining ixcham körünüshi hésablinidiken.

Pakistanliq sodiger özining xoten nahiyesidiki kérem shirkitidin bashqa yene, yangaq satidighan 10 din artuq yerlik shirketlerni arilash jeryanida, bu shirketlerningmu hemmisining xitay bilen shérikleshken shirketlerge aylan'ghanliqini körgen. U tonushliridin sürüshte qilish arqiliq özi soda qilip kelgen yene nurghun puldar baqqal we karxanichi Uyghurlarning asasen lagérlargha solan'ghanliqini, mal bisatining xitay hökümiti teripidin tartiwélin'ghanliqini bilgen.

Bu pakistanliq sodiger, özining Uyghurlar qul qiliniwatqan bu shirketlerni öz küzi bilen körgendin kéyin tolimu bi'aram bolghanliqi, shunga bu paji'elik ehwalni bizge yetküzüshni qarar qilghanliqini bildürüp: “Xotenning dangliq yangaqliri yalghuz pakistanla emes yene nurghun döletlerge baridu, Uyghurlar qul qilinish bedilige kelgen bu yangaq qandaqmu singsun?” dédi.

Chünki u xotendin yangaq sétiwélish jeryanida, yalghuz erlerla emes belki ayal hetta kichik balilarningmu, yangaq tazilash, aqlash, toshushqa oxshash éghir emgeklerge séliniwatqanliqini körgeniken.

Derweqe yéqinqi mezgilde, tik tok qatarliq xitay ijtima'iy alaqe wastilirida xoten, qaghiliq, aqsu qatarliq jaylardiki yangaq mehsulatlirining bazargha teyyar bolghanliqi heqqide xéridar chaqiriwatqanlar asasen xitay köchmenler, yangaq aqlash we toshushqa oxshash éghir emgekke séliniwatqanlarning bolsa Uyghur déhqanlar, hetta quchiqida yéshigha toshmighan balisi bar ayallar, quramigha yetmigen 8-10 yashliq balilar ikenliki ipadilinidu.

Uyghur mejburiy emgiki mesilisi xelq'ara, jümlidin amérika hökümitiningmu küchlük inkasni qozghap, amérika Uyghurlarni mejburiy emgekke salghan jowen shirkiti, xotenning lop nahiyesidiki xitay chach zawuti, aqsudiki xu'afu kiyim-kéchek shirkitidek xitay karxanilirining mehsulatlirini chekligen. Amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi yéqinda buyruq chüshürüp, shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu'enining paxta mehsulatlirining amérikagha kirishini birdek chekligenidi.

Halbuki Uyghur mejburiy emgikini cheklep, xelq'ara mal teminat zenjirini qoghdashning ünümlük yoli-her qaysi döletlerning amérika dölet mejlisige oxshash “Uyghur mejburiy emgikini cheklesh qanuni” chiqirish teshebbus qiliniwatqan bir peytte, Uyghur diyarida mejburiy emgekning her türlük mehsulatlarning iplepchiqirilishida dawam qiliwatqanliqi, pakistanliq sodigerning boghuzidin ötmigen Uyghur qulluq emgikining mehsulati bolghan xoten yangiqining hetta amérikagha qeder kiriwatqanliqi ashkarilandi.

Amérikadiki pakistanliq we bashqa ottura perq elliridin kelgen sodigerler achqan dukanlarni tekshürüshimiz dawamida köpinche dukanlargha kirgüzülgen yangaq, badam, qaq, quruq üzümge oxshash quruq méwilerning esli kélish menbesining Uyghur diyari ikenliki melum boldi.

Amérika wirjiniyediki bir pakstanliq achqan halal talla bazirining bashqurghuchisi, özlirining marakeshlik bir sodiger arqiliq kirgüzüp kéliwatqan “Qeghez postiliq shinjang yangiqi gha 7 dollar dep baha qoyulghanliqi, ayda bir qétim mal kirgüzüp kéliwatqanliqini, bu yangaqning süpiti alahide yaxshi bolghachqa, xéridarlarning yaxshi kürishige ériship baldurla tügep kétidighanliqini bildürdi.

Xitayning soda torlirida xoten nahiyesidin chiqidighan qeghez postiliq yangaqning her kilosining bahasi 70 yüendin 100yüen'ge qeder bolup, emma yerliktin ular nechche hesse töwen bahada, yeni 10yüendin 14 yüen ariliqida sétiwalidiken.

Pakistanliq sodiger xoten yangaqlirining süpitining ésilliqigha qarimay bahasining erzan bolushidiki sewebning, uning emgek tennerxining töwenliki yeni Uyghurlarning erzan emgek küchi süpitide ishligenliki ikenlikini bildürdi. Shunga xoten yangaq sodisidin sodigerler intayin köp payda alalaydiken.