Оттура асия мәтбуатлирида хитайниң хусусий һәрбий мәқсәтлири һәққидә хәвәр вә анализлар тарқалмақта

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-10-07
Share
xitay-saqchi-herbiy-maniwer-xoten.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң "террорлуққа зәрбә бериш" маневиридин көрүнүш. 2014-Йили 6-июн, хотән.
AFP

Мушу йилниң башлирида оттура асия мәтбуатлирида хитайниң мәркизий асиядики мәбләғлирини қоғдаш мәқситидә хитайниң өз хусусий һәрбий бирләшмилирини бу районға орунлаштуруши тоғрисида хәвәрләрниң тарқалғанлиқи мәлум. Шу чағда "азадлиқ" радийоси "хитайниң хусусий бирләшмилири вә қазақистандики сиясий һалакәтләр" намлиқ мақалә елан қилип, униңда қазақистандики вәзийәт тилға елинғаниди. Униңда ейтилишичә, ғәрб дөләтлириниң мәтбуатлири қазақистанни турақсиз иқтисад, сиясий турақсизлиқ вә юқири дәриҗидики парихорлуқ хәвпиниң мәнбәси сүпитидә қариғаникән. Мақалида дейилишичә, хитай өзиниң болупму қазақистан вә қирғизистандики мәнпәәтлирини қоғдаш мәқситидә әнә шу хусусий һәрбий бирләшмилириниң ярдимигә таянмақчикән.

Аридин йерим йил өткән болсиму, бу мәсилә техила күн тәртипидин чүшкән әмәс. 6-Өктәбирдә русийәниң "регнум" ахбарат агентлиқида елан қилинған "а қ ш афғанистандин кәткәндин кейин түркистанда хитайниң хусусий һәрбий бирләшмилириниң пәйда болуши мумкинму?" дегән мақалида ейтилишичә, таҗикистанниң хитайниң уйғур ели билән чегридаш районидики тағлиқ-бәдахшан аптоном областида чегра понкитлири қуруватқан болуп, у йәргә хитай армийәсиниң я болмиса хитай қораллиқ сақчи қошунлири кирип туридикән вә уйғур елигә киридиған барлиқ йолларни контрол қилип туридикән. Буниң барлиқи хитай, таҗикистан, афғанистан вә пакистан баш штаблири башлиқлири арисидики келишим бойичә әмәлгә ашурулидикән. Бүгүнки күнгичә хитай өзиниң қазақистандики иқтисадий лайиһәлирини қоғдаш мәқситидә қазақистан һөкүмити билән музакириләрни йүргүзгән болсиму, әмма буниң ахириғичә әмәлгә ашурулмиғанлиқи оттуриға қоюлмақта.

Мақалида ейтилишичә, уйғур елидики хитай қораллиқ күчлири қисимлириниң қудрити илгирики дәриҗидә болмисиму, лекин кейинки вақитларда униң хели күчәйгәнлики етирап қилинған. Болупму хитай афғанистан һакимийити бешиға талиплар кәлгәндин кейин өзиниң уйғур елидики һәрбий күчлирини қайта қоралландурушқа мувәппәқ болған вә башқа мәмликәтләрниң һәрбий қудритидин қелишмайдиған һаләткә кәлтүргән. Шундақла хитай өзиниң қазақистан вә қирғизистандики иқтисадий мәнпәәтлирини қоғдашқа бу әлләрдики хитай хәвпигә қарши һәрикәтләрниң, асасий җәһәттин хитайниң уйғур елидики бастуруш сияситигә наразилиқларниң күчийиватқанлиқиниң кашила болуватқанлиқини билдүргән.

Демәк, хитайниң қазақистан вә қирғизистандики өз мәнпәәтлирини қоғдаш үчүн хусусий һәрбий бирләшмилирини қуруш пиланлири бу әлләрдики хитайға қарши һәрикәтләрниң техиму күчийишигә елип келәмду? қанун җәһәттин хитай өзиниң бу әлләрдики иқтисадий лайиһәлирини, бирләшкән ширкәтлирини, банкилирини, өз пуқралириниң қоғдаш һоқуқиға игиму?

Қазақистанлиқ хитайшунас, қазақистанниң тунҗи президенти фонди қармиқидики "явро-асия тәтқиқатлири" орниниң дуня иқтисади вә сиясити программисиниң рәһбири, "синопсис" намлиқ мәркизий асияға җайлашқан хитайни тәтқиқ қилиш мәркизиниң директори руслан һезимоф әпәндиниң пикричә, һәқиқәтәнму қазақистанда хитайға қарши кәйпият күчийиватқан болуп, буниңға бир нәччә амиллар сәвәб болмақтикән.

У мундақ деди: "биринчидин, һәқиқәтәнму буниңға қошна шинҗаң-уйғур аптоном районидики вәзийәт сәвәб болмақта. У йәрдә түркий милләтләр тәқибләшләргә, бесимларға дуч кәлмәктә. Буни дуняниң хәлқара тәшкилатлири етирап қилди. Шундақла хитайға қарши кәйпиятиниң күчийишигә хитайниң қазақистан вә мәркизий асияниң башқиму мәмликәтлиридики сиясити сәвәб болуватиду. Хитайға қарши кәйпиятниң күчийишигә тарихий пакитларму сәвәб болуватиду. Хусусән сабиқ совет иттипақиниң хитайни дүшмән қилип көрситиши, әйни вақитларда хитайниң сабиқ совет территорийәлиригә дава қилиши. Бүгүнки күндә бу қаршилиқниң асасий сәвәби хитайниң пәқәт шинҗаң уйғур аптоном районидики сияситила әмәс, бәлки униң мәркизий асиядики сияситидиму икәнлики илгири сүрүлмәктә. Хитайниң мәркизий асия әллирини, биринчи нөвәттә қазақистанни иқтисадий беқиндилиқ гирвикигә иттириши, йәни уни қәрздар қилип қоюши хитайға болған өчмәнликни техиму әвҗ алдурмақта. Бәзи мутәхәссисләрниң пикричә, хитай әтә я өгүн болсиму өзиниң бу мәмликәтләрдики мәнпәәтлирини қоғдаш үчүн әмәлий һәрикәтләргә бериши мумкинкән".

Руслан һезимоф хитайниң өз мәнпәәтлирини қоғдаш мәқситидә әнә шу хусусий һәрбий бирләшмилириниң қоллап-қуввәтлишигә моһтаҗ болғанлиқини униң африқадики иқтисадий лайиһәлири мисалида көрүшкә болидиғанлиқини билдүрди. У йәнә хитайниң афғанистанда өз мәбләғлирини қоғдаш мәқситидә хусусий һәрбий бирләшмилиригә мураҗиәт қилғанлиқини билдүрди.

Руслан һезимофниң ейтишичә, хитай илгири мәркизий асия мәмликәтлиригә өзиниң бу әлләрдики мәбләғлирини қоғдаш үчүн хусусий һәрбий бирләшмилири хизмитини тәвсийә қилған болсиму, бу һәқтә рәсмий һөҗҗәтләрниң йоқлуқини оттуриға қойди.

У йәнә мундақ деди: "оттура асиядики хитайға қарши кәйпиятиниң күчийиши шуниңға елип келиши мумкинки, хитай ахир мәркизий асиядики мәнпәәтлирини я болмиса өз пуқралириниң һоқуқлирини қоғдаш үчүн пәқәт өз күчигә ишиниши мумкин. Униңға өзиниң хусусий һәрбий күчлирини арилаштуруши бәк еһтимал. Әмма бу мәсилини тәпсилий вә чоңқур қараш мумкин әмәс, сәвәби буниңға асаслиқ пакитлар һазирчә йетишмәйду. Әпсуски, хитайниң мәркизий асияда хусусий һәрбий күчлирини ишқа селиши аллиқачан әмәлгә ешип болғаникән. Әмма шундақтиму кәч болсиму, хитай көчмәнлири өзлириниң йүк-тақлирини көтиришип, кирип келиду. Келәчәктә хитайниң хусусий һәрбий күчлириниң қазақистанға кирип келиши бәк мумкин. Буниңға мундақ амиллар қарши туруши мумкин. Биринчи, йәрлик аһалә буни қобул қилмай, әксичә буниңға қаттиқ наразилиқларниң орун елиши мумкин. Иккинчи, бу русийә. Русийә өзиниң һәр қандақ күчини сақлап қелишқа тиришиду. Ахири, русийә хитайниң хусусий һәрбий бирләшмисиниң мәркизий асияда болушиға мәнпәәтдар әмәс һәм буни һәргиз халимайду".

Қирғизистанлиқ сиясәтшунас рәһим һапизофниң ейтишичә, хитай өзиниң мәркизий асиядики мәнпәәтлирини қоғдаш үчүн бу районға өзлириниң хусусий һәрбий бирләшмилирини киргүзүшни мәқсәт қилип кәлгән.

Рәһим һапизоф әпәнди хитайниң мәркизий асиядики қаршилиқларни бесиш үчүн көзлигән мәқсәтлирини мундақ дәп чүшәндүрди: "дуня уйғур қурултийи йилдин-йилға күчийиватиду. Буниңға қарши туруш керәк. Мән ойлаймәнки, хусусий һәрбий бирләшминиң 90 пирсәнти хитай тәрәптин тәйярланған дипломат, разветчиклар. Хитай өз ширкәтлирини һимайә қилишни баһанә қилип, өзиниң адәмлирини сақчи қатарида елип кирмәкчи. Хитай һазир русийәниң тутқан сияситини давамлаштуруватиду. Мәсилән, русийәниң соқуш болуватқан йәрләрдә хусусий һәрбий қисимлири бар. Русийә ‹биз уларни әвәтмидуқ, улар йәрлик һөкүмәтниң тәклипи билән барған' дәп мүрисини чиқиривалиду. Чүнки уларниң пилани бир. Хитай шуни әмәлгә ашурмақчи. Хитайниң хусусий һәрбийлири, сақчилири келип, қазақистанда, қирғизистанда көпәйсә, хәлқниң наразилиқиға учрайду".

Рәһим һапизоф хитайниң хусусий һәрбий бирләшмилирини мәркизий асияға елип киришиниң униң узундин буян бәлгилигән истратегийәлик сияситиниң бир тәрипи икәнликини билдүрди. У хитайниң "бир бәлвағ бир йол" иқтисадий лайиһисиниң әнә шу сиясәткә биваситә бағлиқ икәнликини көрсәтти. Рәһим һапизоф шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниңму қурулғандин буян уйғурларни бастуруш сияситини вә өзиниң иқтисадий лайиһилири арқилиқ пүткүл мәркизий асияни беқиндуривелишни мәқсәт қилғанлиқини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт