Xitayning Uyghur diyarida ijra qiliwatqan "Zorawan pilanliq tughut siyasiti" gérman taratqulirida küchlük tesir qozghidi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-07-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayda köp uchraydighan pilanliq tughut teshwiqatliri
Xitayda köp uchraydighan pilanliq tughut teshwiqatliri
AFP

Xitayning "Pilanliq tughut siyasiti" xelq'ara metbu'atlarda "Irqiy qirghinchiliq", "Bir milletning neslini qedemmu-qedem qurutush siyasiti" dep eyiblenmekte.

29-Iyun gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénz "Hamilidarliqtin saqlinish, mejburiy tughut cheklesh: xitay kompartiyesining Uyghurlarning tughulush nisbitini kontrol qilish herikiti" namliq höjjetlik doklatni élan qilghandin kéyin, gérmaniyening asasliq axbarat wasitiliri uning mezmunini ikki kündin buyan jiddiy téma süpitide keng teshwiq qilmaqta.

Gérmaniyening döletlik téléwiziye 1-qanili bolghan ARD ning 1-iyul élan qilghan "Zorawanliq bilen tughut cheklesh" namliq xewiride musteqil tetqiqatchi adriyan zénzning xitayning "Pilanliq tughut siyasiti" ni "Irqiy qirghinchiliq" dep atighanliqini tilgha alidu.

Xewerde mundaq déyilidu: "Tetqiqatchi adriyan zénz xitayning Uyghur ayallirigha özliri éliwételmeydighan hamilidarliqtin saqlinish dorilirini mejburiy ishlitiwatqanliqini éniqlidi. Béyjingning bundaq qilishtiki meqsidining Uyghurlar hem qazaqlargha oxshash az sanliq milletlerning neslini qedemmu-qedem qurutush ikenlikini ilgiri sürdi. U buni 'nopus qirghinchiliqi' yaki 'irqiy qirghinchiliq' dep atidi. Uning bildürüshiche, béyjingning yuqiri derijilik emeldarliri Uyghur rayonidiki saqchilarning öymu-öy kirip, kimning qanche balisi barliqini éniqlash xizmetlirini jiddiy nazaret qilmaqta. Pilandin sirt balisi bolghanlargha éghir jerimane qoyulmaqta yaki lagérlargha solanmaqta. Ayallar hamilidar bolup qélishtin we tughushtin qorqmaqta. Xitay hökümiti bu doklatni ret qildi. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi jyaw lijyen: 'emeliyet shuki, shinjangning iqtisadi tereqqiy qilmaqta, jem'iyet inaq we muqim, kishilerning turmush we diniy shara'iti yaxshilandi, bezi taratqular shinjang heqqide yalghan xewer tarqatti we xitayning siyasitini sewebsiz eyiblidi. Buning emeliyet bilen bir munasiwiti yoq, ' dédi. Emma b d t, gherb hökümetliri we kishilik hoquq teshkilatliri uzun yillardin buyan xitayning Uyghurlarni basturush siyasitini eyiblep kelmekte, 1 milyondin artuq Uyghurlarning jaza lagérlirigha qamalghanliqini ilgiri sürmekte".

Gérmaniyediki nopuzluq gézitlerdin "Zaman" géziti "Ewlad qaldurushni arzu qilalmasliq" namliq maqaliside mundaq dep yazidu: "2009-Yili ürümchide Uyghurlar bilen xitaylar arisida toqunush yüz bérip, nurghun adem qaza qildi. 2014-Ili kunmingde Uyghurlarning hujumida 150 tin artuq adem yarilandi we 31 kishi öldi. Shu yili ikki neper Uyghur ürümchi poyiz istansisida özini partlitish xaraktérlik hujum élip bérip, 80 din artuq ademning yarilinishini keltürüp chiqardi. Buningdin sel kéyin, hujumchilar ürümchidiki köktat bazirida qolbombisi tashlap, kem dégende 39 ademni öltürdi. Béyjing hökümiti shuningdin kéyin 'térrorluqqa qarshi turush' bahaniside jaza lagérlirini tesis qilip, milyonlighan Uyghurni qamashqa bashlidi. Adriyan zénz 2017-yili sün'iy hemrah süretliri arqiliq jaza lagérlirini tunji bolup bayqighuchilarning biridur. Ötken yili u döletning Uyghur perzentlirini ata-aniliridin sistémiliq we mejburiy ayriwatqanliqini ashkarilighan idi. Xitay hakimiyiti bu lagérlarni 'islamiy esebiylikni tügitish üchün qurulghan terbiyelesh merkizi' dep ataydu. Emma béyjingning meqsiti Uyghurlarni milliy kimlikidin we medeniyitidin ayrip tashlash bolmaqta."

"Axbarat" tori 30-iyun élan qilghan "Uyghurlarning azab-oqubetliri: xitay bir milletni qandaq közdin yoqitishni arzu qiliwatidu?" namliq xewiride mundaq dep yazidu: "Béyjing qanunning küchige tayinip mejburi bala chüshürüsh arqiliq Uyghurlarning tughulush nisbitini töwenlitiwatidu. Tenqidchiler buni 'irqiy qirghinchiliq' dep atimaqta. Amérika axbarat agéntliqining 'nopus qirghinchiliqi' namliq tetqiqatida buning béyjing hökümitining shinjangdiki musulman az sanliq milletlerning nopusini tizginlesh üchün qollan'ghan keskin tedbirlirining biri ikenlikini ochuqlidi. Yüz minglighan Uyghur ayalliri hamilidarliqtin saqlinish we bala chüshürüsh opératsiyesige mejburlanmaqta."

"Dunya" géziti élan qilghan "Xitay az sanliq milletlerge tughut nisbitini töwenlitish üchün bésim ishletmekte" namliq xewiride lagérdiki nurghunlighan ayallarning köp perzentlik bolghanliqi üchünla qamalghanliqini, ulargha qerellik halda tughut cheklesh dorisi bérilip kéliwatqanliqini eskertip, en'gliyelik Uyghurshunas ju'anné simit finléyning sözidin neqil élip mundaq bayan qilidu: "Bu éniqla dewrimizdiki irqiy qirghinchiliq. Bu, bir deqiqe ichide yüz bergen kishini heyran qalduridighan keng kölemlik qatilliq emes, belki asta-asta, azabliq, sozulushchan irqiy qirghinchiliq."

"Tehdit astidiki xelqler teshkilati" ning diréktori ulrik déliyus ependi bu heqte toxtalghanda "Bu doklatqa bu qeder étibar bergenliki bek yaxshi boldi," dédi. U munularni tilgha aldi: "Mezkur doklat xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan irqiy qirghinchiliq siyasitining yene bir yüzini yorutup bergen. Gérmaniye metbu'atlirining gérman xelqi esla qobul qilalmaydighan tughut erkinlikige dexli-teruz qilish qilmishliri kötürüp chiqishi, gérmaniye xelqining xitaygha bolghan naraziliqining yenimu yüksilishige türtke bolidu."

Gérmaniyening karlsruxé shehiridiki Uyghur ziyaliysi enwer ehmet ependi bu xususta ipade bildürgende xitayning tughut cheklesh siyasitining Uyghurlar üstidin nahayiti wehshiy shekilde élip bérilghanliqini tilgha aldi.

Gérmaniyediki "Kündilik gézit" élan qilghan "Cheklen'gen perzent körüsh arzusi" namliq xewerde mundaq yazidu: "Béyjing térrorluqqa qarshi turush namida kölem jehettin tengdashsiz bolghan lagérlarni qurup, piraktika pa'aliyitini bashlighan idi. Kishilik hoquq pa'aliyetchiliri bu lagérlargha bir milyondin artuq Uyghurning qamalghanliqini ashkarilidi. Lagérlardin qutulup chiqqan bir bölük shahitlar bu lagérlardiki zulum we qiynash hadisiliri hemde ayallargha tughmasliq okuli urulidighanliqi toghrisida guwahliq berdi. Ashkarilan'ghan ichki sanliq melumatlar bu lagérlarning térrorluqqa qarshi turush üchünla qurulmighanliqini delillidi."

"Kündilik pochta" géziti élan qilghan "Insaniyetsiz siyaset" namliq maqalida mundaq yazidu: "Uyghurlargha yürgüzülüwatqan mu'amile toghrisidiki yene bir tépishmaqning isharetliri xitay hakimiyitining ténichsiz shinjang rayonidiki insaniyetsiz siyasitining qaysi derijige yetkenlikini körsitip berdi. Térrorluq tehditi yaki ijtima'iy muqimsizliq ayallarning tughush heqqini chekleshke bahane bolalmaydu. Bu insaniyetke qarshi jinayettur."

"Künning jedwili" géziti élan qilghan "Qedemmu-qedem qirghin qilish" namliq xewer hemde "Yawropa xewerliri" tori élan qilghan "Ewlad qaldurushni cheklesh, Uyghur ayallirining mejburi tughut cheklesh we bala chüshürüshige da'ir doklat" namliq xewerlerdimu xitay hakimiyitining Uyghurlar üstidin dinidin, medeniyitidin, barliq milliy alahidilikliridin ayrip tashlash siyasiti yürgüzüpla qalmay, yene irqiy qirghinchiliq siyasiti yürgüzüwatqanliqinimu ilgiri sürgen.

Toluq bet