Фотограф лиса росниң уйғур тарихий мазарлириға аит фото сүрәт көргәзмиси әнглийәдә давам қилмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2019-10-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Фотограф лиса росниң уйғур тарихий мазарлириға аит фото сүрәт көргәзмиси тоғрисида чүшәнчә бәрмәктә. 2019-Йили 8-өктәбир, әнглийә.
Фотограф лиса росниң уйғур тарихий мазарлириға аит фото сүрәт көргәзмиси тоғрисида чүшәнчә бәрмәктә. 2019-Йили 8-өктәбир, әнглийә.
RFA/Gülchéhre

Уйғур дияридики тарихий мазайи-машайихларму хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарита елип бериватқан мәдәнийәт қирғинчилиқиниң обйектиға айлинип, шиддәт билән йоқ қилиниватқан бир мәзгилдә, ню-йорклуқ фотограф лиса рус ханим илгири уйғур елидики қәдимий тавабкар вә мазарлар һәққидә топлиған фото архипиниң техиму қиммәтлик тарихий пакит болуп қалди. Фотограф лиса рос ханимниң уйғурларниң тарихий мазарлириға аит «юқливатқан муқәддәс җайлар» фото сүрәт көргәзмиси нөвәттә әнглийәниң бирмингхам шәһиридә давам қилмақта.

Хитай һөкүмитиниң уйғур диярида лагерларни қуруп уйғурларниң һәр саһәдики сәр хиллирини қамаш вә уйғур тилидики маарипини йоқитиш қатарлиқларни өз ичигә алған мәдәнийәт қирғинчилиқи дуня җамаәтчиликиниң диққәт нуқтисиға айланған бир пәйттә әнглийәниң бермингхам шәһиридики гүзәл сәнәт көргәзмисидә ню-йорклуқ фотограф лиса рус ханимниң ачқан «йоқиливатқан муқәддәс җайлар» намлиқ фото сүрәт көргәзмиси, уйғурлар вәзийитини охшимиған нуқтидин йорутмақтикән.

20-Сентәбирдин 2-ноябирғичә давам қилидиған бу көргәзмигә лиса рус ханимниң он нәччә йилдин буян бир қанчә қетим тәклимакандики уйғурларниң тавап қилидиған муқәддәс җайлирини зиярәт қилиш җәрянида тартқан мазарлиқлар вә динға аит фото сүрәтлири қоюлған.

Лиса рус ханим уйғурларниң мазарлири һәққидики тунҗи фото сүрәт көргәзмисини 2013-йили ню-йорк шәһиридә ачқан болуп униңға «хитайдики уйғурларниң муқәддәс җайлири» дәп нам берилгән иди. Униң йәнә мушу рәсимлири асасида нәшр қилдурған бир парчә китабиму бар.

Бу йил январда лиса рус ханим йәнә ню-йоркта «мән уйқудин бидар: уйғурлар вәтинигә еһтирам» намлиқ мәхсус фото сүрәт көргәзмисини ечип, буни даңлиқ уйғур фолклоршунас раһилә давут қатарлиқ хитай һөкүмити тәрипидин лагерларға қамалған уйғур сәрхиллириға беғишлиғаниди.

Бермингхамдин зияритимизни қобул қилған лиса рус ханим мәзкур фото сүрәт көргәзмиси гәрчә униң уйғур қәдимий мазарлириға даир «һаят мазарлар» темисида илгири ню-йорк вә дубәй қатарлиқ җайларда ечилған көргәзмисиниң давами болсиму әмма бу қетимқи көргәзмигә қоюлған сүрәтләрдики мазар вә ханиқаларниң көпчиликниң бүгүн йәр шаридин ғайиб қилинғанлиқини билдүрди. У әнә шу сәвәбтин бу йүрүшлүк көргәзмә намини уйғурларниң вә уйғурларниң бу муқәддәс җайлириниң нөвәттики вәзийитигә маслаштуруп: «йоқиливатқан муқәддәс җайлар» қилип өзгәрткәнликини баян қилди.

Лиса рус ханим: «мән илгири 2014-йилидин башлап ечип келиватқан йүрүшлүк көргәзмилиримгә ‹һаят мазарлар' дәп нам бәргән идим, әмма һазирқи уйғур елиниң вәзийити сәвәблик бу намни қайта қоллинишни мувапиқ көрмидим. Бу көргәзмигә маралбешидин тартип йәкән, хотән қатарлиқ охшимиған җайларда бир қанчә қетим берип тартилған мазарларға аит 12 йүрүш сүрәтләр қоюлди. Мән уларниң ғайиб қилиниватқанлиқини йорутуш үчүн имам ясин қатарлиқ мазарларниң әйни чағда тартқан сүрәтлири билән тәң йәнә униң йеқинда сүний һәмраһидин тартилған, йәни түзливетилгән мазарларниң сүрәтлириниму қойдум. Бу җайлар һазир йоқ пүтүнләй йоқ қилинған», деди.

Лиса ханим көргәзмигә мас һалда йәнә зиярәтчиләргә бу фото сүрәт әсәрлиридә ипадиләнгән мазарларниң орни, тарихи вә буларниң уйғурларниң мәдәнийитидә тутидиған орни қатарлиқлар һәққидә чүшәндүрүш бәргәндин сирт өзиниң уйғур елигә қаратқан зиярәтлиридә әйни чағда уйғур елидә фолклор тәтқиқати елип бериватқан дости раһилә давут билән болған достлуқи һәм унниң нәччә йүзлигән уйғур зиялийлар билән тәң лагерларға қамилип ғайиб қилинғанлиқи қатарлиқларни тонуштурған.

Бу һәқтә лиса мундақ деди: «уйғурлар һазирқидәк бир вәзийәткә йүзләнгән бир вақитта мән бир сәнәткар болуш сүпитим билән қилалайдиғиним, сәнәт нуқтисидин кишиләрниң диққитини уйғурларға қаритиш, әлвәттә уйғурларни билмәйдиған кишиләргә лагерлар мәсилисидәк бир паҗиәлик мәсилини бивастила оттуриға қойғандин бу хил гүзәл сәнәтниң васитиси билән тонуштуруш техиму чоңқур чүшәнчә һасил қилалайду дәп қаридим. Бу көргәзминиңму мәқсити әлвәттә дуня әһлиниң уйғурларға болған көңүл болушини күчәйтишкә түрткә болуш».

Лондондики уйғур музикишунас профессор речал харс ханим фотограф лиса ханимниң мәзкур көзгәзмисиниң ечилиш мурасимида уйғурларниң мәдәнийәт сәнити вә униң һазирқи йоқитилиш әһвалиға аит доклат бәргән болуп, у бу көргәзминиң әнглийәдики нурғун гүзәл сәнәтчиләр, мутәхәссис вә уйғуршунасларни өзигә җәлп қилғанлиқи билдүрүп мундақ деди: «лиса көргәзмигә қойған бу сүрәтләр ялғуз уйғурларға аит аҗайип гүзәл мазарлар ипадиләнгән фото-сүрәт әсәрләр болупла қалмай, униңда уйғурларниң мәдәнийити, етиқади, гүзәллик туйғуси қатарлиқ бай роһий дунясиму әкс әткән, шуңа бу сүрәтләр инсанларниң роһийитигә тәсир қилиш күчигә игә. Шуңа буни көргән нурғун зиярәтчиләрниң көзидин һәйранлиқ ипадиләнди, улар һечқачан буниңға охшайдиған мәнзирини көрүп бақмиған лекин һәммиси бу сүрәтләрдики гүзәлликкә қайил болмай туралмайду. Бу гүзәл әсәрләрниң җәлп қилиши билән улар уйғурлар һәққидә йәниму көп нәрсиләрни билишкә тиришти. Көргәзминиң бир хил аммиви сорун болуш сүпити билән әң зор қиммити вә әһмийити хитайниң йоқитиш хәвпигә учраватқан уйғурларни тонуштурушта униң бир көврүклүк рол ойниялишида дәп қараймән».

Хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян уйғур дияриниң қисмән җайлиридики мазар-мәқбәриләрни, саяһәтчиликкә даир тарихий орунлар сүпитидә сақлап қалғандин башқа, тәңри теғиниң җәнуби вә шималида нурғун чоң кичик тарихий мазарларни омумйүзлүк чеқип түзләшни давам қилғаниди. Булар асасән бир қанчә әсирлик узақ тарихқа игә шундақла һазирғичә ишлитиливатқан қәдимий заратгаһлиқлар болупла қалмай, уйғурларниң тавап қилидиған муқәддәс җайлири һесаблиниду. Шуңа лиса ханим, зияритимиз давамида бу улуғ җайларниң йәр шаридин ғайиб қиливетилиши инсанийәт мәдәнийәт тарихидики бир паҗиә икәнликини билдүрүш билән биргә йәнә өзиниң униң йоқитилиши билән тәң уйғурларниң мазарларға бағланған мәдәнийити вә әнәнилириниңму йоқилишидин бәкрәк әндишилиниватқанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт