Майк помпейо ватиканда һөкүмәтләрни уйғур мусулманлирини қоғдашқа чақирди

Мухбиримиз әркин
2019-10-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини йәнә бир қетим қаттиқ тәнқидлиди. 2019-Йили 2-өктәбир, италийә.
Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини йәнә бир қетим қаттиқ тәнқидлиди. 2019-Йили 2-өктәбир, италийә.
REUTERS

Америка ташқи ишлар министири майк помпейо 2‏-өктәбир күни католик дунясиниң роһаний мәркизи ватиканда өткүзүлгән бир диний әркинлик йиғинида нутуқ сөзләп, хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини йәнә бир қетим қаттиқ тәнқидлигән. У, һөкүмәтләрниң диний әркинлик дәпсәндичиликини аңлапла қоймаслиқи, бәлки униңға қарши әхлақий бурчини ишқа селиши керәкликини тәкитлигән. Помпейо сөзидә хитай, куба, иран, пакистан, бирма қатарлиқ дөләтләрни тилға алған болсиму, лекин у әң көп нуқтини уйғурларға, шундақла әң қаттиқ тәнқидни 2 милйондәк уйғур мусулманлирини йиғивелиш лагерлириға қамап, уларниң диний етиқади, мәдәнийити вә тилини чәклигән хитайға қаратқан.

Майк помпейо ватиканниң саһибханилиқида өткүзүлгән «диний тәшкилатлар билән болған һәмкарлиқ хизмити: әркин җәмийәтләрдики инсан иззәт-һөрмити вә етиқад» намлиқ йиғиндики сөзидә, уйғур лагер шаһити зумрәт давутниң кәчүрмиши һәққидә алаһидә тохталған. Зумрәт давут 2018‏-йили үрүмчидә тутқун қилинип, 3 айдәк лагерға қамалған. У пакистанлиқ ериниң йол меңиши вә хитайда турушлуқ пакистан әлчиханисиниң арилишиши билән қоюп берилип, бу йил 1‏-айда пакистанға қайтип чиққан.

Майк помпейо ватикандики йиғинда зумрәт давутниң бирдин-бир гунаһиниң мусулман болғанлиқи, худаға ишәнгәнлики вә виҗданиға әгишиш икәнликини тәкитләп, буниң нөвәттә мусулман уйғурлар дуч келиватқан ортақ тәқдир икәнликини илгири сүргән. Майк помпейо мундақ дегән: «өткән йили апрелда 30 яшлардики 3 балиниң аниси болған зумрәт давут шинҗаңдики бир йәрлик сақчи понкитиға чақиртилип, сорақ қилиниду вә йиғивелиш лагериға елип кетилиду. У лагерда хитайниң тәшвиқатини ядлашқа мәҗбурлиниду. У бир мәһбусқа өзиниң тамиқини бәргәнлики үчүн таяқ йәйду. Униңға намәлум бир хил окул урулиду. Буларниң һәммиси униң мусулман болғанлиқи, худаға ибадәт қилғанлиқи вә виҗданиға әгәшкәнлики үчүн йүз бериду.»

Помпейо йәнә зумрәт давутниң лагерда диний етиқадини әйибләшкә, лагерда болған ишларни сиртқа ашкарилимаслиққа вәдә беришкә вә хитай әмәлдарлириниң назаритидә чошқа гөши йейишкә мәҗбурланған болсиму, бирақ униң ялғуз қалмиғанлиқи, худаниң униңға яр-йөләк болғанлиқи вә америкиниң униң тәрипидә турғанлиқини тәкитләп: «мана бу бизниң қиливатқинимиз вә бизниң ким икәнликимиздур» дегән. Помпейониң илгири сүрүшичә, уйғурларниң реаллиқи шуни көрситип бәргән: «әгәр бир дөләт бир дөләт мутләқ һөкүмранлиқ йүргүзсә, худаму униң үчүн хәвплик нәрсигә айлинидикән».

Майк помпейо: «дөләтниң роли мутләқ һөкүмранлиққа айланғанда у пуқраларниң худаға әмәс, һөкүмәткә тавап қилишини тәләп қилиду. Мана бу хитайниң бир милйондин артуқ уйғур мусулманлирини йиғивелиш лагерлириға қамиши, шундақла християн диний затлирини түрмиләргә ташлишиниң сәвәбидур» дегән.

Майк помпейо юқириқи сөзләрни америка хәлқара диний әркинлики комитети баянат елан қилип, америка һөкүмитини хитайниң уйғур мусулманлирини вә хитайдики башқа диний гуруппиларни бастурушиға қарши һәрикәт қоллинишқа чақирип арқидинла сөзлигән. Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң баянатида, трамп һөкүмитиниң магнитиский кишилик һоқуқ қанунини ишқа селиши тәләп қилинғаниди. Мәзкур комитетниң комиссари тәнзин дорҗи 2‏-өктәбир зияритимизни қобул қилип, майк помпейониң зумрәт давутни алаһидә тилға елишиниң символлуқ әһмийити барлиқи, униң кәчүрмиши уйғурлар һазир дуч келиватқан реаллиқни әкс-әттүридиғанлиқини билдүрди. У: «зумрәт давутниң кәчүрмиши пәқәт бир шәхсниң кәчүрмиши әмәс. Униң кәчүрмиши шинҗаң лагерлиридики милйонлиған уйғур мусулманлириниң кәчүрмишигә вәкиллик қилиду. Мәзкур районда йүз бериватқан бастурушни әкс әттүриду. Тибәт буддисиниң кәчмиши тибәт районидики вәқәләрни ипадиләйду. Башқа аз санлиқ милләтләрму шуниңға охшайду. Бу йәрдә нурғун кәчүрмишләр бар, булар бизгә савақ болуши керәк» деди.

Лекин, тәнзин дорҗиниң илгири сүрүшичә, америка сөз билән чәклинип қалмаслиқи керәк. У, америка һөкүмитиниң магнитиский қануни ишқа селиши керәкликини билдүрди. Тәнзин дорҗи мундақ дәйду: «биз уларниң барлиқ баянатилириға рәһмәт ейтимиз. Бирақ улар әмәлий һәрикәт қоллиниши керәк. Биз уларниң магнитиский кишилик һоқуқ қануниға охшаш қолидики вастиларни ишқа селип, чен чүәнгодәк уйғур райони, тибәт вә хитайниң башқа җайлиридики бастурушларда җавабкарлиқи бар хитай әмәлдарлириға нишанлиқ ембарго вә виза чәклимилирини қоюшини тәләп қилдуқ. Чүнки, һәрикәтниң сөзгә қариғанда һәйвиси күчлүк болиду.»

Майк помпейониң мусулман дөләтләр уйғур мәсилисигә көз юмувалған мәзгилдә бу мәсилини ватиканда оттуриға қоюши алаһидә диққәт қозғимақта. Помпейониң сөзи өзлирини мусулманларниң «һаммиси» дәп һесаблаватқан дөләтләрдә «вижданий мәсулийәт» ни ойғитамду?

Лекин америкадики бәзи тәтқиқатчиларниң қаришичә, улар буниңға бәк үмидвар қаримайдикән. Вашингтондики като институтиниң алий дәриҗилик тәтқиқатчиси мустафа ақйол мундақ дәйду: «бу шундақ болуши керәк, әмма мусулман дөләтләр буни көргәндә өзлиригә соал қоюш орниға, америка буни күнтәртипкә қойған болса чоқум хитайға қарши бир тәшвиқаттур. Хитайға бесим ишлитиш үчүн буни тилға еливатиду, дәп қарайду. Американиң истратегийәлик һесаблири болуши мумкин, америка-хитай мунасивитиниң нарчарлиқи мәлум. Улар оттурисида бир риқабәт бар. . . . . . . Әмма мән бир мусулман болуш сүпитидә буниңға ‹һәшқалла'! , қандақ сәвәб болса болсун, бу йәрдә җиддий кишилик һоқуқ дәпсәндичилики бар, әгәр америка уйғурларға ярдәм қиливатқан болса бу бир иҗабий иштур.»

Мустафа ақйолниң қаришичә, мусулман дөләтлириниң уйғур мәсилисигә көз юмувелишида һәр хил сәвәбләр бар икән. У, бу дөләтләрниң өзидики кишилик һоқуқ хатириси әнә шу сәвәбләрниң бири икәнликини билдүрди. Мустафа ақйол мундақ дәйду: «бу йәрдә болуватқини хитайниң өз гразһданлирини ички дүшмән, дәп бекитип, уларни аталмиш тәрбийәгә тутуши, уларниң меңисини ююши, уларниң етиқадини өзгәртиштәк еғир зулум сияситини йүргүзүшидур. Әмма бу, мусулман дөләтлиригә нисбәтән бир мәсилә һесаплинамду? һесабланмайду, чүнки бундақ ишни улар хитайдәк системилиқ қилмисиму, лекин қиливатиду. Бүгүн ислам дунясида қайси дөләтләрниң парлақ кишилик һоқуқ хатириси бар. . . . . . . . Шуңа, хитайниң уйғурларға қиливатқини улар үчүн һәйран қаларлиқ иш әмәс.»

Майк помпейо ватикандики сөзиниң ахирида, ватиканни, шундақла йиғинға қатнашқан дөләтләрни американиң хәлқара диний әркинлик иттипақиға қатнишишқа чақирип, зумрәт давутниң б д т дики бир йиғинда сөзлигән сөзни нәқил кәлтүргән. Майк помпейо «у, б д т дики язма гуваһлиқида дунядики демократик дөләтләргә. . . . . . . Силәрниң уйғурларниң тәқдиригә чоңқур көңүл бөлгәнликиңларға чәксиз миннәтдарлиқини билдүрди. Барлиқ һөкүмәтләрни изтирап ичидики уйғур хәлқини қоғдап қелишқа чақирди» дегән.

Зумрәт давут 2018‏-йили үрүмчидә тутқун қилинип, 3 айдәк лагерға қамалған. У пакистанлиқ ериниң йол меңиши вә хитайда турушлуқ пакистан әлчиханисиниң арилишиши билән қоюп берилип, бу йил 1‏-айда пакистанға қайтип чиққан. У өткән һәптә америка ташқи ишлар министирлиқиниң ню-йорктики б д т йиғини мәзгилидә өткүзүлгән «шинҗаңдики кишилик һоқуқ кризиси» намлиқ йиғинида гуваһлиқ бәргәниди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт