Mayk pompéyo watikanda hökümetlerni Uyghur musulmanlirini qoghdashqa chaqirdi

Muxbirimiz erkin
2019-10-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependi hökümitining Uyghurlargha tutqan mu'amilisini yene bir qétim qattiq tenqidlidi. 2019-Yili 2-öktebir, italiye.
Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo ependi hökümitining Uyghurlargha tutqan mu'amilisini yene bir qétim qattiq tenqidlidi. 2019-Yili 2-öktebir, italiye.
REUTERS

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 2‏-öktebir küni katolik dunyasining rohaniy merkizi watikanda ötküzülgen bir diniy erkinlik yighinida nutuq sözlep, xitay hökümitining Uyghurlargha tutqan mu'amilisini yene bir qétim qattiq tenqidligen. U, hökümetlerning diniy erkinlik depsendichilikini anglapla qoymasliqi, belki uninggha qarshi exlaqiy burchini ishqa sélishi kéreklikini tekitligen. Pompéyo sözide xitay, kuba, iran, pakistan, birma qatarliq döletlerni tilgha alghan bolsimu, lékin u eng köp nuqtini Uyghurlargha, shundaqla eng qattiq tenqidni 2 milyondek Uyghur musulmanlirini yighiwélish lagérlirigha qamap, ularning diniy étiqadi, medeniyiti we tilini chekligen xitaygha qaratqan.

Mayk pompéyo watikanning sahibxaniliqida ötküzülgen "Diniy teshkilatlar bilen bolghan hemkarliq xizmiti: erkin jem'iyetlerdiki insan izzet-hörmiti we étiqad" namliq yighindiki sözide, Uyghur lagér shahiti zumret dawutning kechürmishi heqqide alahide toxtalghan. Zumret dawut 2018‏-yili ürümchide tutqun qilinip, 3 aydek lagérgha qamalghan. U pakistanliq érining yol méngishi we xitayda turushluq pakistan elchixanisining arilishishi bilen qoyup bérilip, bu yil 1‏-ayda pakistan'gha qaytip chiqqan.

Mayk pompéyo watikandiki yighinda zumret dawutning birdin-bir gunahining musulman bolghanliqi, xudagha ishen'genliki we wijdanigha egishish ikenlikini tekitlep, buning nöwette musulman Uyghurlar duch kéliwatqan ortaq teqdir ikenlikini ilgiri sürgen. Mayk pompéyo mundaq dégen: "Ötken yili aprélda 30 yashlardiki 3 balining anisi bolghan zumret dawut shinjangdiki bir yerlik saqchi ponkitigha chaqirtilip, soraq qilinidu we yighiwélish lagérigha élip kétilidu. U lagérda xitayning teshwiqatini yadlashqa mejburlinidu. U bir mehbusqa özining tamiqini bergenliki üchün tayaq yeydu. Uninggha namelum bir xil okul urulidu. Bularning hemmisi uning musulman bolghanliqi, xudagha ibadet qilghanliqi we wijdanigha egeshkenliki üchün yüz béridu."

Pompéyo yene zumret dawutning lagérda diniy étiqadini eyibleshke, lagérda bolghan ishlarni sirtqa ashkarilimasliqqa wede bérishke we xitay emeldarlirining nazaritide choshqa göshi yéyishke mejburlan'ghan bolsimu, biraq uning yalghuz qalmighanliqi, xudaning uninggha yar-yölek bolghanliqi we amérikining uning teripide turghanliqini tekitlep: "Mana bu bizning qiliwatqinimiz we bizning kim ikenlikimizdur" dégen. Pompéyoning ilgiri sürüshiche, Uyghurlarning ré'alliqi shuni körsitip bergen: "Eger bir dölet bir dölet mutleq hökümranliq yürgüzse, xudamu uning üchün xewplik nersige aylinidiken".

Mayk pompéyo: "Döletning roli mutleq hökümranliqqa aylan'ghanda u puqralarning xudagha emes, hökümetke tawap qilishini telep qilidu. Mana bu xitayning bir milyondin artuq Uyghur musulmanlirini yighiwélish lagérlirigha qamishi, shundaqla xristiyan diniy zatlirini türmilerge tashlishining sewebidur" dégen.

Mayk pompéyo yuqiriqi sözlerni amérika xelq'ara diniy erkinliki komitéti bayanat élan qilip, amérika hökümitini xitayning Uyghur musulmanlirini we xitaydiki bashqa diniy guruppilarni basturushigha qarshi heriket qollinishqa chaqirip arqidinla sözligen. Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining bayanatida, tramp hökümitining magnitiskiy kishilik hoquq qanunini ishqa sélishi telep qilin'ghanidi. Mezkur komitétning komissari tenzin dorji 2‏-öktebir ziyaritimizni qobul qilip, mayk pompéyoning zumret dawutni alahide tilgha élishining simwolluq ehmiyiti barliqi, uning kechürmishi Uyghurlar hazir duch kéliwatqan ré'alliqni eks-ettüridighanliqini bildürdi. U: "Zumret dawutning kechürmishi peqet bir shexsning kechürmishi emes. Uning kechürmishi shinjang lagérliridiki milyonlighan Uyghur musulmanlirining kechürmishige wekillik qilidu. Mezkur rayonda yüz bériwatqan basturushni eks ettüridu. Tibet buddisining kechmishi tibet rayonidiki weqelerni ipadileydu. Bashqa az sanliq milletlermu shuninggha oxshaydu. Bu yerde nurghun kechürmishler bar, bular bizge sawaq bolushi kérek" dédi.

Lékin, tenzin dorjining ilgiri sürüshiche, amérika söz bilen cheklinip qalmasliqi kérek. U, amérika hökümitining magnitiskiy qanuni ishqa sélishi kéreklikini bildürdi. Tenzin dorji mundaq deydu: "Biz ularning barliq bayanatilirigha rehmet éytimiz. Biraq ular emeliy heriket qollinishi kérek. Biz ularning magnitiskiy kishilik hoquq qanunigha oxshash qolidiki wastilarni ishqa sélip, chén chü'en'godek Uyghur rayoni, tibet we xitayning bashqa jayliridiki basturushlarda jawabkarliqi bar xitay emeldarlirigha nishanliq émbargo we wiza cheklimilirini qoyushini telep qilduq. Chünki, heriketning sözge qarighanda heywisi küchlük bolidu."

Mayk pompéyoning musulman döletler Uyghur mesilisige köz yumuwalghan mezgilde bu mesilini watikanda otturigha qoyushi alahide diqqet qozghimaqta. Pompéyoning sözi özlirini musulmanlarning "Hammisi" dep hésablawatqan döletlerde "Wizhdaniy mes'uliyet" ni oyghitamdu?

Lékin amérikadiki bezi tetqiqatchilarning qarishiche, ular buninggha bek ümidwar qarimaydiken. Washin'gtondiki kato institutining aliy derijilik tetqiqatchisi mustafa aqyol mundaq deydu: "Bu shundaq bolushi kérek, emma musulman döletler buni körgende özlirige so'al qoyush ornigha, amérika buni küntertipke qoyghan bolsa choqum xitaygha qarshi bir teshwiqattur. Xitaygha bésim ishlitish üchün buni tilgha éliwatidu, dep qaraydu. Amérikaning istratégiyelik hésabliri bolushi mumkin, amérika-xitay munasiwitining narcharliqi melum. Ular otturisida bir riqabet bar. . . . . . . Emma men bir musulman bolush süpitide buninggha 'heshqalla'! , qandaq seweb bolsa bolsun, bu yerde jiddiy kishilik hoquq depsendichiliki bar, eger amérika Uyghurlargha yardem qiliwatqan bolsa bu bir ijabiy ishtur."

Mustafa aqyolning qarishiche, musulman döletlirining Uyghur mesilisige köz yumuwélishida her xil sewebler bar iken. U, bu döletlerning özidiki kishilik hoquq xatirisi ene shu seweblerning biri ikenlikini bildürdi. Mustafa aqyol mundaq deydu: "Bu yerde boluwatqini xitayning öz grazhdanlirini ichki düshmen, dep békitip, ularni atalmish terbiyege tutushi, ularning méngisini yuyushi, ularning étiqadini özgertishtek éghir zulum siyasitini yürgüzüshidur. Emma bu, musulman döletlirige nisbeten bir mesile hésaplinamdu? hésablanmaydu, chünki bundaq ishni ular xitaydek sistémiliq qilmisimu, lékin qiliwatidu. Bügün islam dunyasida qaysi döletlerning parlaq kishilik hoquq xatirisi bar. . . . . . . . Shunga, xitayning Uyghurlargha qiliwatqini ular üchün heyran qalarliq ish emes."

Mayk pompéyo watikandiki sözining axirida, watikanni, shundaqla yighin'gha qatnashqan döletlerni amérikaning xelq'ara diniy erkinlik ittipaqigha qatnishishqa chaqirip, zumret dawutning b d t diki bir yighinda sözligen sözni neqil keltürgen. Mayk pompéyo "U, b d t diki yazma guwahliqida dunyadiki démokratik döletlerge. . . . . . . Silerning Uyghurlarning teqdirige chongqur köngül bölgenlikinglargha cheksiz minnetdarliqini bildürdi. Barliq hökümetlerni iztirap ichidiki Uyghur xelqini qoghdap qélishqa chaqirdi" dégen.

Zumret dawut 2018‏-yili ürümchide tutqun qilinip, 3 aydek lagérgha qamalghan. U pakistanliq érining yol méngishi we xitayda turushluq pakistan elchixanisining arilishishi bilen qoyup bérilip, bu yil 1‏-ayda pakistan'gha qaytip chiqqan. U ötken hepte amérika tashqi ishlar ministirliqining nyu-yorktiki b d t yighini mezgilide ötküzülgen "Shinjangdiki kishilik hoquq krizisi" namliq yighinida guwahliq bergenidi.

Toluq bet