Uyghur mesilisi amérikaning prézidéntliq saylimidiki nuqtiliq muzakire qilinidighan témigha aylandi

Muxbirimiz sada
2019-08-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Yéngi jérséy shtatining sénatori kory bukir ependi amérikining sabiq mu'awin prézidénti joé bidén ependi 2020-yilliq prézidéntliq saylimi kandidatliq yighinida. 2019-Yili 1-awghust.
Yéngi jérséy shtatining sénatori kory bukir ependi amérikining sabiq mu'awin prézidénti joé bidén ependi 2020-yilliq prézidéntliq saylimi kandidatliq yighinida. 2019-Yili 1-awghust.
REUTERS

Amérikaning töt yilda bir qétim kélidighan prézidéntliq saylimi 2020-yili ötküzülidighan bolup, bu qétimliq saylamgha qatnishidighan démokratlar amérikadiki "Tashqi munasiwetler komitéti" otturigha qoyghan amérikaning tashqi ishlar siyasiti heqqidiki 12 türlük so'allirigha duch kelgen. Buning ichide Uyghurlar mesilisi heqqidiki so'al birinchi orunni igiligen.

"Xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisi we xong kongning weziyiti amérikaning xitaygha qaratqan siyasitige qandaq tesir körsitidu?" dégen bu so'algha yéngi jérséy shtatining sénatori kory bukir, indiyana shtatining jenubiy bend shehirining sheher bashliqi pit buttijij, mariylend shtatining sabiq wekili jon delény, nyu-york shtatining sénatori krstin jlibrend, masachustis shtatining wekili sés molton, oxayo shtatining wekili tim rayn, wérmont shtatining sénatori bérniy sendérs we pénsilwaniye shtatining sabiq wekili jow sistek qatarliqlar ayrim-ayrim jawab bergen.

Démokratlarning yuqiriqi prézidént namzatliri ichide nyu-york we wérmont shtatining sénatorliri Uyghur mesiliside küchlük awaz chiqarghan. Nyu-york shtatining sénatori krstin jlibrend Uyghur diyaridiki Uyghur we bashqa musulman xelqlerning kishilik hoquqining éghir ziyankeshlikige uchrighanliq heqqidiki kishini chöchütidighan xewerlerni körgendin kéyin qattiq endishige chüshkenlikini éytqan. Uningdin bashqa özining amérika soda ishliri ministiri wilbur rosqa amérikaning téxnikilirini xitay we xitaygha oxshash diktator döletlerge éksport qilinishigha cheklime qoyush heqqide chaqiriq qilghanliqini bildürgen.

U yene mundaq dégen: "Amérika xitay bilen bolghan köp tereplimilik munasiwette oxshash bolmighan nishanni qoghlishishi kérek, mesilen xitayning pul oborot yalghanchiliqliri, sodidiki natoghra qilmishliri, amérikining téxnologiye we sanliq-melumatlirini nishan qilghan tor oghriliq qilmishliri qatarliq jehetlerde xitayni jawabkarliqqa tartishi kérek. Tarix bizge shuni ögettiki, eger biz kishilik hoquq depsendichiliklerge köz yumsaq menggü ronaq tapalmaymiz. Biz eng muhim mesililerdin dölitimizning bixeterliki we iqtisadiy menpe'etini toghra bir terep qilghan asasta kishilik hoquq terepdari bolalaydighanliqimizgha ishinimen."

Uyghur mesilisige küchlük yosunda inkas qayturghan amérikadiki tonulghan siyasetchilerdin wérmont shtatining sénatori bérniy sendérsmu bar bolup, u sözide xitay hökümitining Uyghur diyaridiki zor kölemlik tutqun herikitini tilgha élip, "Xitay nöwette Uyghurlarni nishan qilghan keng kölemlik tutqun we 'medeniyet qirghinchiliqi' programmisini yürgüzüwatidu. Bu programma yene bir jehettin xongkongning erkin démokratiye siyasitini asta-asta chiritiwatidu," dégen.

Uyghur mesilisige baha bergen démokratlardin indiyana shtatidiki jenubiy bend shehirining sheher bashliqi pit buttijejmu bu heqte söz qilip mundaq dégen: "Xitay kompartiyesining Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge tutqan bésim siyasiti we xongkongqa qaratqan üzlüksiz küchiyiwatqan basturushlar bolsa bir keng kölemlik, shiddetlik we sistémiliq riqabetning ipadisidur. Béyjing da'iriliri özining mustebit hakimiyet tüzümini qanunlashturush arqiliq amérika we uning ittipaqdash döletlirining démokratik tüzümining ornini almaqchi boluwatidu."

Hazirgha qeder izchil amérikaning dangliq metbu'atlirida, amérika tashqi ishlar ministirliqining kishilik hoquq heqqidiki yilliq doklatida we siyasiyonlarning éghizida izchil tilgha élinip kelgen Uyghur mesilisining amérikaning 2020-yilidiki prézidéntliq saylimida otturigha qoyulushi muhajirettiki kishilik hoquq pa'aliyetchiliri arisida zor alqishqa érishiwatqanliqi ilgiri sürülmekte.

Undaqta, Uyghur mesilisining xelq'araliq sehnilerde tilgha élinishidin halqip amérika prézidéntliq saylimida alahide otturigha qoyulushi Uyghur mesilisi üchün yéngi bir yüzlinish hésablinamdu? Uyghur kishilik hoquq qurulushining tetqiqatchisi hénriy shajiwiski ependi bu heqte söz qilip, bu amérikadiki saylam mezgilide Uyghur mesilisining tunji qétim sehnige qoyulushi ikenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: "Bu Uyghurlar üchün yéngi bir ilgirileshtur. Buningdin ilgiriki amérika prézidéntliq saylimida xitaydiki kishilik hoquqqa munasiwetlik mezmun chiqqanda peqet tibet mesilisi, diniy erkinlik we heq-hoquq qatarliq mezmunlar tilgha élinip kelgen idi. Méningche, bu Uyghur mesilisining amérika-xitay tashqi siyasitidiki asasiy éqimgha ayliniwatqanlini körsitidu."

Undaqta, Uyghur mesilisining bundaq chong sehnidiki muhim téma qatarida tizilishi némidin dérek béridu? amérikadiki Uyghur adwokat nuriy türkel ependi bu heqte söz qilip, Uyghur mesilisining amérika-xitay munasiwitide bir terep qilmisa bolmaydighan bir nuqta ikenlikini éytip ötti.

Bir nechche kün awwal amérika prézidénti donald tramp twittérgha chaplighan uchurida amérika-xitay otturisidiki soda kélishimi heqqide söz qilip, xitayning 2020-yildiki amérika prézidéntliq saylimining netijisini kütüp bu soda söhbitini keynige sürüwatqanliqini, eger özi bu saylamda saylinalmay qalsa xitay hökümiti kéyinki nöwetlik 'yumshaqbash' amérika prézidéntini dawamliq koldurlitip, ötken 30 yildikige oxshash amérikani dawamliq qaqti-soqti qilishning koyida boluwatqanliqini bildürgen idi.

Undaqta, bu qétim Uyghur mesilisi üchün ipade bildürgen démokrat kandidatlardin melum biri prézidént bolup saylinip qalsa, amérika-xitay munasiwitige, jümlidin Uyghur mesilige qandaq tesir peyda qilishi mumkin? nuriy türkel ependining qarishiche, amérikaning dölet menpe'etige taqishidighan nuqtigha kelgen waqitta démokratlar we jumhuriyetchilerning tutqan pozitsiyesige bek chong perq bolmaydiken.

Hénriy shajiwiskimu bu heqte tepsiliy toxtilip, mundaq dédi: "Qaraydighan bolsaq amérikaning sabiq prézidénti jorji bosh rabiye qadir bilen aq sarayda we pragada körüshken. Méningche, hazir prézdéntliq saylimigha qatnishiwatqan démokratchi kandidatlar we démokratchilar partiyesining Uyghur mesilisige bolghan diqqiti üzlüksiz éshiwatidu. Awam palatasining re'isi nensiy pélosi nöwette Uyghurlar uchrawatqan qorqunchluq weziyet heqqide keskin pikir yürgüzdi. Uningdin bashqa amérika dölet mejlisi ezaliri teripidin tonushturulghan 'Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi' gimu her ikki partiye ezaliri imza qoyghan. Eger bu qétim amérikadiki démokratlardin biri prézidéntliqqa saylansa, Uyghur mesilisi téximu asasiy éqimgha aylinalaydu. Shunga meyli jumhuriyetchi yaki démokratchi saylansun, bu mesile yenila muhim téma süpitide mu'amile qilinidu."

Toluq bet