“Qamaldiki bostanliq” namliq karton resimlirining hékayisi: süküttiki bostanliq (2)

Washin'gtondin muxbirimiz méhriban teyyarlidi
2024.05.31
saqchi-karton “Untulghan zémin” tor békitige chiqirilghan “Qamaldiki bostanliq” namliq yürüshlük karton resimlirining biri.
forbidden-oasis.com

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki mustemlike siyasiti we Uyghurlarni nishan qilghan qirghinchiliq siyasiti eks etken “Qamaldiki bostanliq” témisidiki yürüshlük karton resimliride, üch qisimdin terkib tapqan “Süküttiki bostanliq” témisidiki hékayiler ijtima'iy taratqularda eng köp körülgen sizmilar hésablinidu. Bu témidiki karton hékayiliride, xitay sayahetchining tili arqiliq, Uyghurlar zich olturaqlashqan tengri téghining jenubidiki teklimakan qumluqi boyigha jaylashqan xoten we qeshqer shehiri, tengritaghning shimalidiki ghulja qatarliq sheherlerning xitay hökümitining qattiq kontrolluq astigha élin'ghanliqi, Uyghurlar nishan qilin'ghan tutqun we basturushni gerche hemme adem bilidighan we körüp turuwatqan bolsimu, emma kishilerning özining shexsi menpe'eti we bixeterliki üchün sükütte turushni tallighanliqi teswirlen'gen.

 Aptor xitay hökümitining qatmu-qat nazariti we kontrolluqi astida basturush nishani qilin'ghan Uyghurlarni qum barxanliri arisida barghanche tariyip kétiwatqan bostanliqlargha oxshatsa, xitay hökümiting bu xil basturush siyasitige süküt qilip yashawatqan kishilerni shamal qayaqqa soqsa shu terepke köchüshke mejbur bolidighan teklimakan chöllükidiki qum danchilirigha oxshatqan. Aptor bu jaydiki hayat menzirisini teriplep, “Insaning köngli bostanliqqa oxshaydu, u qumluqta barghanche tariyip mangidu. Bir ademning hayati, bir milletning hayati ashu qumluqtiki bir tal qumgha oxshaydu. Halbuki qumluq cheksiz, bostanliq bolsa timtas” dégen teswirlerni ishletken.

 “Qamaldiki bostanliq” témisidiki yürüshlük karton resimliri ijadiyet guruppisidin ziyaritimizni qobul qilghan erkin azad ependining bildürüshiche, “Süküttiki bostanliq” témisidiki karton resimliri aptorning öz béshidin ötken kechmishler bolup, uningda Uyghur diyarida tekshürüsh eng qattiq boluwatqan, qatmu-qat nazaret we lagér tutquni ewjige chiqqan 2017-2018-yillardiki weziyet eks ettürülgen.

Erkin azad ependining bildürüshiche, Uyghur diyaridiki qattiq nazaret we Uyghurlarni nishan qilghan lagérlargha qamash ehwalini anglighan aptor buningdin heyran qalghan. U öz közi bilen körüp andin jezm qilish üchün, Uyghur diyarigha sayahetke barghan. Emma uning körgenliri we hés qilghanliri anglighanliridinmu xeterlik we qorqunchluq bolghan. Halbuki bu ehwallargha qarita u yerdiki xitaylarning süküt qilishi we xitay hökümitining rayondiki Uyghurlar we qazaqlarni kontrol qilishta, sinaq qiliwatqan radikal basturush modélining dunyagha kéngiyishige bolghan endishiler uni téximu bi'aram qilghan.

Hékayide bayan qilinishiche, xitay ölkiliridin qeshqer we xoten'ge kelgen sayahetchilerge qarita tekshürüsh unche qattiq bolmighan. Emma Uyghurlarning kündilik xizmetke bérish yoli we bazar we kocha doqmushlirida, qatar tizilip, somka axturup kimlik tekshürüsh, saqchilarning Uyghurlarning téléfon uchurlirini tekshürüshi, gumanliq kishilerning tutqun qilinishi qatarliqlarning normal haletke aylinishi rayon'gha kelgen xitay sayahetchilerni heyran qaldurghan we chöchütken. Ular könglide buni naheqchilik dep hés qilghan bolsimu, buninggha qarita naraziliqini ipadileshke jür'et qilalmighan.

Erkin azad ependining bildürüshiche, gerche hékayidiki shiyaw chyanggha oxshash intayin az sandiki sayahetchiler bu ehwallargha naraziliqini ipadiligen bolsimu, emma zor köp qisim sayahetchiler we u jayda köchmen bolup yashawatqan xitaylar, xitay hökümiti teripidin üsti ochuq türmige aylandurulghan bu zéminda yolgha qoyulghan atalmish muqimliq tedbirlirini chüshinidighanliqi hetta qollaydighanliqini ipadiligen.

“Süküttiki bostanliq” mawzusidiki karton resimlirining 3-qismida tengri téghining shimalidiki ghulja shehiridiki nazaret sistémisi, “Qayta terbiyelesh merkezliri” namida Uyghur diyarining hemme jaylirida qurulghan jaza lagérliri, rayon'gha muxbirlarning kirishi cheklinip, chet ellik sayahetchiler üchün élin'ghan tedbirler bayan qilin'ghan.

Erkin azad ependining bildürüshiche, ilgiri ghuljida oqughan bir oqughuchi, yazliq tetilde qaytip barghinida ilgiri özi oqughan mektipining “Qayta terbiyelesh merkezliri” namida, Uyghur we qazaqlarni qamaydighan lagérlargha aylandurulghanliqini körgen. Yene bireylen bolsa bille oqughan tunggan sawaqdishining tutqun qilinip lagérgha qamalghanliqini bilgen. Emma u yerdiki köp sandiki xitaylar bu xil lagérlarning mewjut ikenlikige ishenmigen we bu rayonda yolgha qoyulghan barghanche radikallashqan muqimliq tedbirliri heqqide söz qilishni ret qilghan.

Hékayide yene Uyghur diyarigha barghan chet ellik sayahetchilerning sayahet jeryanida uchrighan qatmu-qat cheklimiler, ularning paylaqchilar teripidin izigha chüshüsh we saqchilarning soraqlirigha uchrighanliqi bayan qilin'ghan. Bu xil nazaret qilishlargha uchrighan bir chet ellik sayahetchi bu ehwaldin shikayet qilip, “Shinjang shundaq chong iken. Emma mushundaq usulda kontrol qiliniptu. Buni peqet xitaydila qilalisa kérek. Emma néme üchün bundaq qilish zörür bolup qaldi?” dégen so'alni qoyghan.

Erkin azad ependining bildürüshiche, eyni chaghda Uyghur diyarida yolgha qoyulghan qattiq nazaret sistémisi we tutqun qilishqa qarita, xitaylar süküt qilish hetta qollash pozitsiyesini tallighan. Halbuki 2020-yili bashlan'ghan kowid yuqumi mezgilide, xitayda pütkül dölet miqyasida yolgha qoyulghan “Yuqumni nölge chüshürüsh” qamalida, xitaylarmu bu xil qattiq nazaret siyasitining temini tétighan we xitaylarningmu naraziliq heriketliri qozghalghan iken.

 Erkin azad ependi ziyaritimiz axirida yene, “Qamaldiki bostanliq” namliq yürüshlük karton resimliride, “Qarimaydiki ot apiti”, “Qoshmaq tughqan siyasiti”, “Yardemchi saqchining hékayisi” qatarliq köp xil témilarning barliqini bildürüp, mezkur tor békitidiki irqiy qirghinchiliq weziyiti téma qilin'ghan karton süretlik hékayilerning dawamliq köpiyidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.