Уйғур елида ғайиб балиларни издәш 48 саәттин кейин башлиниду

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-05-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йүткән балиларни издәш әлани чаплимақта.
Йүткән балиларни издәш әлани чаплимақта.
Social Media

Һәр йили 25-май күни «хәлқара йоқап кәткән балилар күни» болуп, мәхсус ғайиб балилар үчүн бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин бекитилгән бу күн, америкада 1983-йили 5-айниң 25-күни сабиқ президент реганниң тәшәббуси билән йолға қоюлған.

Бундақ бир хатирә күнидә, шу хил қисмәтләр давамлиқ йүз берип келиватқан уйғур җәмийитиниң вәзийитигә нәзиримизни ағдурмай туралмаймиз әлвәттә. Хитай гәрчә, ғайиб балиларниң тепилиши 1% кә йәтмәйдиған бир дөләт болсиму, җамаәт хәвпсизлик министирлиқиниң йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал елан қилиш суписи ечилғанлиқиға әмди бир йил болди. Һалбуки игиләшлиримиздин мәлумки, уйғур елида бу система, муқимлиқни сақлашни әң алдинқи орунға қойидиған җамаәт хәвпсизлик орунлириниң ғайиб балилар мәсилисигә җиддий қаришиға түрткә болалмиған. Системиниң мукәммәлсизлики, ата-аниларниң бихудлуқи, сақчиларниң пәрвасизлиқиму мәзкур мәсилиниң давамлиқ еғирлишидики һалқилиқ сәвәбләр икәнликини ашкарилимақта.

Хәлқ ториниң 18-май хәвиригә қариғанда, 17-май, хитай җ х министирлиқи йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал елан қилиш суписиниң 3-қарарлиқ ишлитилиш мурасимини өткүзгән болуп, җамаәт хәвпсизлики министирлиқи йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал елан қилиш суписидики «җәм қилиш» системиси ишқа селинған бир йилдин буян, йоқап кәткән 1317 нәпәр балиниң учурини елан қилип, униң ичидики 1274 нәпәр балини қутқузуп тепип кәлгәнликини, тепилиш яки из-дерикини қилиш нисбити 96.74% Кә йәткәнликини елан қилған. Бәхткә қарши зиянкәшликкә учриған балилардин 29 нәпәрниң из-дерики елан қилинған, әмма уларниң ичидә милләт айримиси һәққидә мәлумат берилмигән.

Хитай җәмийитидә балиларниң йоқап кетиши узун йиллиқ вә чоңқур бир иҗтимаий мәсилә. Шундақла ғайиб балиларниң тепилиш нисбитиму изчил 2% киму йәтмәй кәлмәктә иди. Йеқинқи йилларда балилирини йоқитип қойған ата-аниларниң иҗтимаий алақә васитилиридин пайдилинип йүткән балиларни аилисигә қайтуруп келиштә бир аммиви һәрикәт башлинип мәзкур мәсилә мәтбуат йүзидә вә хәлқараға ашкариланғанлиқи шундақла балиларни яман нийәтлик кишиләрдин қоғдаш вә балиларни оғрилаш сетиш қилмишлириға қанун арқилиқ қаттиқ зәрбә бериш тәлипи күчәйгән иди. Җәмийәттә балилар мәсилисигә болған диққәтниң күчийиши билән, йоқап кәткән балиларниң учурини елан қилидиған нопузлуқ орун тәсис қилиш амминиң тәхирсиз еһтияҗиға айланған иди, буниң билән хитай даирилириму мәмликәт миқясида ғайиб балиларни издәш системисиға бәзи ислаһатларни киргүзүп йәни бултур бейҗиңда хитай җамаәт хәвпсизлики министирлиқи йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал елан қилиш суписини қозғатқан иди. Хитай дөләт ишлири кабинети алдап сетишқа қарши туруш комитети вә җамаәт хәвпсизлики министирлиқи җинайи ишларни тәһқиқләш идариси қатарлиқ орунлар вә таратқулар бирлишип, алибаба ширкитиниң техника ярдими билән, җамаәт хәвпсизлики министирлиқиниң йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал елан қилиш суписи ачти. Буниң хитайда мәмликәтниң һәр қайси җайлиридики алдап сетишқа зәрбә бериш 1-сепидики сақчиларниң җайлардики йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал мәлум қилишиға ишлитилидиғанлиқи көрситилгән.

Хитай даирилириниң тонуштурушичә, алақидар учурлар алди билән «җамаәт хәвпсизлики министирлиқиниң йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал елан қилиш» һөкүмәт блоги қатарлиқ йеңи таратқу, «гавде» хәритилиридә җамаәткә елан қилиниду, шуниң билән бир вақитта, мунасип йоллар арқилиқ балилар йоқап кәткән җайниң әтрапидики алақидар кишиләргә аптоматик йәткүзүлүп, техиму көп кишиләрни һөкүмәт тәрәптин тоғра учур билән тәминләп, җ х органлириниң алдап сетиш делолирини тез паш қилип, йоқап кәткән балиларни балдуррақ тепишиға маслишиду.

Иҗтимаий таратқуларда бала издәш учурлири, йүткән балиларни тепиш үчүн тәшкилләнгән һәр хил иҗтимаий тәшкилат вә топлуқларниң учуридин, уйғур елида балиларниң йоқап кетиши һелиһәм еғир болуватқан бир җай икәнлики мәлум. Биз нөвәттә хитай бойичә «җамаәт хәвпсизлики министирлиқиниң йоқап кәткән балиларниң учурини дәрһал елан қилиш» системисиниң уйғур елидики йүрүшүш әһвалини игиләш мәқситидә, балиларниң йүтүши еғир болуп келиватқан орунлардин ақсу вилайәтлик сақчи идарисигә телефон улидуқ, зияритимизни қобул қилған сақчи, бизниң бала йүткәнлик делоси мәлумат қилинғандин кейин җамаәт хәвпсизлик тармақлири дәрһал издәшкә һәрикәт қиламду дегән соалимизға «яқ, ата ‏-анилар бала йүткәнлик учурини берип 48 саәттин кейин рәсмий дело турғузулуп издәшкә башлаймиз» дәп җаваб бәрди.

Бир йил илгири ақсудики бир нәпәр сақчи районда җамаәт хәвпсизлик асаслиқ күчиниң муқимсизлиққа даир җинайәтләргә зәрбә беришкә қаритилғанлиқи үчүн, балиларниң йүтүп кетиш делолириға җиддий қариялмайдиғанлиқини иқрар қилған иди. Демәк қаттиқ бастуруш давам қиливатқан уйғур елида балиларниң йүтүп кетиш делолириға сақчиларниң инкаси йәнила кона система бойичә давам қилмақта.

Уйғур диярида йеқинқи йилларда бала йүтүш әһвалиниң еғирлишиши, тепилишниң тәс болуши, даириләрниң җиддий қаримаслиқи қатарлиқ сәвәбләр билән пәрзәнтини йоқитип қойған ата-аниларниң тәшәббусида, үндидар қатарлиқ иҗтимаий васитиләрдә йүткән балиларни тепип аилилиригә қайтурушни мәқсәт қилип нурғун пидаийлар әтрәтлири қурулған иди. Шу хил пидаий әтрәтлириниң биридә халис хизмәт қиливатқан бир уйғур зияритимизни қобул қилип, уйғурлар қурған балиларни издәшкә халис хизмәт қиливатқан пидаийлар бирәр балиниң йүткәнлик учури елинған һаман уйғур елиниң һәммә җайида тәңла учур тарқитип издәп келиватқанлиқини вә балиларниң тепилишида бу хил әтрәтләрниң зор роли болуватқанлиқини билдүрди, әмма җамаәт хәвпсизлик тармақлири уларниң халис һәрикитигә маслишишниң орниға орунсиз тосалғулар яритиватқанлиқини ейтти.

Зияритимизни қобул қилған бу пидаий, өзиниң бир қанчә йиллиқ йүткәнләрни издәш җәрянида һазир гәрчә йүткәнләр арисида икки-үч яшлиқ, әқилгә толмиған нарәсидиләрниң йоқап кетиши бир қәдәр азлиған болсиму, ата-аниниң балиларға мәсул болмаслиқи, бихудлуқи, аилә маҗираси, хорлуққа учраш дегәндәк сәвәбләр түпәйлидин өйдин чиқип йоқап кәткәнләрниң юқири салмақни игиләватқанлиқини билдүрүп, балиларниң ғайиб болушида җәмийәт, аилиниң ортақ мәсулийити барлиқини әскәртти вә балиларниң бихәтәрликини қоғдашта әң аввал ата-аниларниң мәсул болушини, тәрбийидә сәврчан болушини әскәртти.

Пүтүн хитайда җ х органлири алдап сетиш җинайитиниң алдини елиш, зәрбә беришигә маслишип, йоқап кәткән балилар аилисиниң «җәм болуш» арзусини ишқа ашуруш үчүн күч қошушқа сәпәрвәр қилиниватқан болса, шаяр наһийисидики бир қанчә сақчихана сақчилириниң бала ютуш делолириға тутқан пәрвасизлиқи уйғур диярида өсмүр балиларниң ғайиб болуп кетиш вәқәлириниң һөкүмәтниң йетәрлик дәриҗидә көңүл бөлүшигә еришәлмигәнликини көрситип бәрмәктә.

Хитай мәтбуатлиридики мәлуматларға асасланғанда, хитайда бала йоқап кетиш вәқәси кишини чөчүткүдәк дәриҗидә еғир болуп, йилиға ғайиб болидиған бала сани 200 миңдин ашиду. 7 яшлиқ сүрийәниң борталадики өз өйиниң ишик алдида ойнаватқан йеридин ғайиб болуш вәқәси пүтүн уйғур елини зилзилигә салған вә у, хитайда мәмликәт дәриҗидә ортақ издәш елип берилған тунҗи уйғур балиси иди. Әмма 3 йилға йеқинлашти сүрийә һелиһәм ғайиб, издәш учурлиридин йүтүп кәткинигә 10, 20 йил болған уйғур балиларниңму аз әмәслики диққәтни чекиду.

Уйғурлар иҗтимаий таратқуларда йоқап кәткән балиларниң алдап сетиветилгән, өйдин чиқип кәткән, йолдин адишип йоқап кәткәндин сирт, йеқинқи йилларда йәнә техиму қорқунчлуқ бир тәқдиргә йолуқуш еһтималиниму оттуриға қоюп кәлмәктә, у болсиму адәм ички әза әткәстчилириниң тузиқиға чүшүп қелиш.

Йүткән балиларни издәш пидаийси, уйғур елида йүткән уйғур балиларниң ичидә зиянкәшликкә учрап өлгән яки ички органлири оғриланғанларниң қанчилик нисбәтни игиләйдиғанлиқи намәлум болсиму, таратқуларда бу һәқтә ғулғула қозғиған бала оғрилириниң син көрүнүшлири, йоқап кәткән балиларниң бу хил бәхтсизликкә учраш еһтималлиқини нәзәрдин сақит қилғили болмайдиғанлиқини әскәртиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт