Méxa rajagopalan: "Biz üchün ishpiyonluq qil, bolmisa a'ileng bilen ikkinchilep sözlishelmeysen" (2)

Muxbirimiz irade
2018-07-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Bronéwikta kocha charlawatqan xitay qoralliq küchliri. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.
Bronéwikta kocha charlawatqan xitay qoralliq küchliri. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.
AP

Biz aldinqi anglitishimizda amérikiliq zhurnalist méxa rajagopalan teripidin yézilghan "Biz üchün ishpiyonluq qil, bolmisa a'ileng bilen ikkinchilep sözlishelmeysen" mawzuluq maqalining deslepki qismini tonushturghan iduq.

Muxbir bu maqaliside chet'ellerde yashaydighan bir qisim Uyghurlarni ziyaret qilish arqiliq xitay bixeterlik xadimlirining bu kishilerge özlirige ishlesh üchün qandaq yosunda bésim ishletkenliki, qandaq wasitilerni qollan'ghanliqi heqqide tepsiliy melumat bergen.

Muxbirning ziyaritini qobul qilghan bir qisim Uyghurlarning dep bérishiche, ular pasport élip chet'elge chiqishtin awalla da'iriler ularning barliq uruq-tughqanlirining isim-familisi, adrési we téléfon nomurlirini sorap éliwalghan.

Ularning éytishiche, xitay hökümiti bu arqiliq chet'elge chiqip ketkenlerning yurtida qélip qalghan uruq-tughqanlirigha bésim ishlitidiken. Özining ismini "K" dep tonushturghan bir Uyghurning muxbirgha dep bérishiche, u 2015-yili pasport élip chet'elge chiqish üchün eyni chaghda nurghun para bérishke hem shundaqla barliq a'ile ezalirining isim-familisi, téléfon nomuri qatarliq uchurlirini bérishke mejbur bolghan. Eyni chaghda saqchilar uning awaz ewrishkisini, 360 gradus tartilghan resimini we yene bir tal kirpikini éliwalghan. Bu kishi eyni chaghda buning sewebini chüshenmigen bolsimu emma chet'elge chiqqandin kéyin buning d n a uchurini yighish üchünlikidin xewer tapqan. K isimlik bu kishi muxbirgha özining hazir ikki akisining terbiyelesh lagérigha ep kétilgenlikini éytip, "Xitayning küchi bek zor. Eger ular birini élip kirip kétip, uning ölükini qayturup bersimu sürüshte qilalmaysiz. Chünki u yerde hökümetni nazaret qilidighan bir organ yoq. Ular xuddi bir impératordek küchlük" dégen. "K" ning muxbirgha éytip bérishiche, u amérikigha kélip uzun ötmeyla xitaydiki saqchilar uning bilen alaqe qilghan biraq u jiq bir nerse dep bérelmigenliki üchün saqchilar axiri uning bilen alaqe qilmaydighan bolghan.

Maqalide ziyaret qilin'ghan Uyghurlardin nöwette amérikida turuwatqan tahir iminmu muxbirgha xitay bixeterlik xadimlirining Uyghur élide qalghan qizining bixeterlikini pesh qilip turup özi bilen alaqe qilghanliqi we uni özliri üchün ishleshke mejburlighanliqini éytip bergen. U muxbirgha özi bilen alaqe qilghan Uyghur saqchining ündidarda yollighan awaz xatirisini anglatqan. Muxbirning bayan qilishiche, tahir iminning hazir 7 yashqa kirgen qizi bu yil 2-ayda tuyuqsizla ündidarda uninggha gep qilip: "Dada, siz bizge bek köp awarichilik tépip berdingiz. Siz yaxshi adem emeskensiz, saqchilar bek yaxshiken. Ular bizge yardem qiliwatidu. Emdi bizge gep qilmang" dégen. Tahir iminni 4-ayda uruq-tughqanliri ündidardin öchürüwetkendin béri ular bilen alaqisi üzülüp qalghan.

Maqale aptori méxa xanim maqaliside mulahize qilip: "Men ziyaret qilghan kishilerning éytishiche, xitay dölet bixeterlik xadimlirining chet'ellerdiki Uyghurlar bilen alaqe qilip, shu yerdiki jama'et heqqide uchur bérishni telep qilishi nahayiti keng omumlashqanliqtin bu shu yerdiki jama'et arisida öz-ara ishenchsizlik we kishilerde her bir herikiti közitip turuluwatqandek bir tuyghu peyda qilghan. Sidnéydiki bir Uyghur manga nurghun Uyghurlarning resimge chüshüp qélip, ashkarilinip qélishtin qorqqanliqtin namayishlargha chiqmaydighanliqini éytti. Gerche bu yerde nurghun Uyghur guruppiliri gherb döletliri hökümetlirige bésim ishlitish arqiliq xitaydiki lagérlarni we nazaret sistémisini bitchit qilishni arzu qilsimu, emma bu ishenmeslik tuyghusi chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetlirige belgilik derijide selbiy tesir körsetken" dep bayan qilghan.

Dunya Uyghur qurultiyi re'isi re'isi dolqun eysa ependi bügün bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, xitay hökümitining meqsitiningmu Uyghurlarni qorqutup bir arigha jem bolalmaydighan qiliwétish jümlidin Uyghur milliy dawasini parchilash ikenlikini bildürdi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi maya wang bu heqte "Bazfid" zhurniligha qilghan sözide, nöwette chet'ellerdiki az sanliq millet jama'iti arisidiki qorqunch we gumanxorluqning chet'ellerdiki xitay jama'itidin éghirliqini bildürgen.

Maqalidin qarighanda, xitay hökümiti éliwatqan bu tedbirlerning belgilik derijide ishqa yarawatqanliqimu melum. Maqalide éytilishiche, xitay saqchiliri bir küni türkiyede turushluq "S" isimlik bir Uyghurning yurtidiki a'ilisining yénigha kirip oghlining uzun burutluq bir resimini körsetken. Kéyin "S" buningdin xewer tapqandin kéyin burutini qisqartiwetken. U muxbirgha "Men ishpiyonlardin bekla ensireymen. Eger bashqilar manga sizni ishenchlik démigen bolsa, men bu yergimu kelmeyttim" dégen.

Aptorning éytishiche, shiwétsiyediki "O" qatarliq mushu xildiki tehdit téléfonlirini tapshuruwalghan Uyghurlar özlirini intayin charisiz hés qilmaqtiken. "O" özining hazir shiwétsiyede siyasiy panahliq qobul qilinishini kütüp turghan biri bolush süpiti bilen özining xitay bixeterlik da'iriliri bilen qiliwatqan alaqisining eslide xata ikenlikini bilidighanliqini, emma özi bir qanche qétim ehwalni shiwétsiye da'irilirige yetküzgen bolsimu emma téxi bir jawab alalmighanliqini éytqan. Aptor méxa buning bilen shiwétsiye bixeterlik da'irilirini ziyaret qilghan. Bixeterlik da'irisi bayanatchisi dag énandar muxbirgha "Bu xildiki weqeler adette bir qanche döletlerge tutishidighan bolghachqa buni tekshürüp chiqish üchün waqit kétidighanliqini emma shiwétsiye hökümitining shiwétsiye zéminida élip bériliwatqan bundaq jasusluq heriketlirige hergiz sel qarimaydighanliqini" bildürgen.

Aptor méxa maqalisining axirida "O" ning xitay bixeterlik xadimi bilen ündidarda qilishqan geplirining awaz xatirisini yézip, maqalisini mundaq axirlashturghan: "'o' isimlik bu kishi xitay da'iriliri bilen hemkarlashqandin kéyin uning oghli yépiq terbiye lagéridin qoyup bériliptu. U oghli bilen sözliship baqmighili bek uzun bolup ketken bolup, uning chirayi tonughusiz bolup qalghan. U xitay bixeterlik xadimi ündidarda qilghan sözide 'oghlung chong bop ketti. Ayaling emdi oghlumgha yéngi kiyim alimen deydu, ular hazir poyiz istansisida' dégen. 'o' saqchidin oghlum bilen téléfonda bir sözlishiwalsam bolamdu?, dep sorighan. Emma saqchi jawab bérip 'hazirche oghlunggha téléfon qilmighining yaxshi. Hazir uni qattiq nazaret qiliwatidu. Ulargha awarichilik tépip bérishing mumkin. Azraq saqlighin. Biz öz-ara yardemleshsek bolidighu. Xuddi biz ilgiri déyishkendek, men sanga bu yerde yardem qilimen, sen manga u yerde yardem qilisen. Shundaq emesmu? dégen'"

Dolqun eysa ependi bolsa chet'ellerdiki Uyghurlarning bu mesilide bashtin-axir qet'iy bolushi kéreklikini, xitay hökümitining teleplirining hergiz tügep qalmaydighanliqini bildürdi.

Toluq bet