Ши җинпиң хитайни асасий қанун бойичә идарә қилиш йолида җаң земин тәрәпдарлириниң риқабитигә дуч кәлмәктә

Йеқинда канадада чиқидиған улуғ ера гезитидә, “хитайда улғийиватқан дөләтни қанун бойичә идарә қилиш чүши, хитайдики мәҗбурий әмгәк билән өзгәртиш лагерлирини тақашни тәләп қилмақта” мавзулуқ бир парчә мақалә елан қилинди.
Ихтиярий мухбиримиз гүлшән абдуқадир
2013.01.29
shi-jinping-sozde-305.jpg Ши җинпиң хәлқ сарийида ташқи ишлар мәсилиси тоғрисида сөз қилмақта. 2012-Йили 5-декабир, бейҗиң.
AFP

Мақалидә хитай аптор яң ниң һазир хитайда мәвҗут болуп туруватқан шундақла хитайни қанун бойичә идарә қилиш йолиға путликашаң болуватқан хитайдики мәҗбурий әмгәк билән өзгәртиш лагерлирини тақашниң қийинға тохтайдиғанлиқини, бу җәрянда ши җинпиңниң җаң земин тәрәпдарлири билән кәскин бир мәйдан күрәшкә дуч келидиғанлиқини илгири сүргән.

Мақалидин мәлум болушичә, хитайға кәң көләмлик йейилған мәҗбурий әмгәк билән өзгәртиш лагерлири, җуңго коммунистик партийиси сиясий қанун комитетиниң башқурушида болуп, аптор мақалисидә, әгәр хитайниң қанунчилиқ йолиға меңишида бир үмид бар дәп қаралса, у һалда хитайдики сиясий қанун комитетини бир тәрәп қилиш керәк. Хитайдики сиясий қанун комитети хитай ичигә кәң көләмлик қол созған болуп, униң башқуруш даириси ичидә, җамаәт хәвпсизлики, қораллиқ сақчи, тәптиш, сот вә хитайдики барлиқ әмгәк билән өзгәртиш лагерлири бар дәп язиду.

Мақалидә, йеңи рәис ши җинпиңниң хитайни қанун бойичә идарә қилиш ирадисиниң күчлүклүкини, у хитай асасий қануни йолға қоюлғанлиқиниң 30 йиллиқи мунасивити билән қилған сөзидә, қаттиқ вәзиндә, “һәрқандақ орган вә шәхсләр асасий қанун вә қанунларда берилгән һоқуқлардин һалқип кетәлмәйду, һәрқандақ шәкилдики асасий қанун вә қанунларға хилаплиқ қилинған әһваллар көрүлсә қаттиқ тәкшүрүлиду” дегәнликини оттуриға қойған. Арқидин йәни 7-январ күни хитай сиясий қанун комитетиниң башлиқи миң җйәнҗуниң, хәлқ қурултийиниң тәстиқидин өткәндин кейин, хитайдики мәҗбурий әмгәк билән өзгәртиш лагерлирини бу йил тақайдиғанлиқини елан қилғанлиқи, әмма тор бәт вә гезит, журналларда бу һәқтә елип берилған муназириләрниң дәрһал елип ташланғанлиқи вә тақалғанлиқи қатарлиқ мәсилиләр һәққидә мулаһизә йүргүзүп, ши җинпиң рәһбәрликидики хитай йеңи әвлад рәһбәрлик қатлими үчүн мәҗбурий әмгәк билән өзгәртиш лагерлирини тақашниң тәскә тохтайдиғанлиқи илгири сүрүлгән. Апторниң қаришичә, хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагерлирини тақаш, бу лагерларниң хитайдики мәвҗутлуқиниң хата икәнликини етирап қилиш болуп һесаблинидикән. Ундин башқа, бу лагерларда һазирғичә йүз бәргән барлиқ җинайи қилмишлар хәлқи аләмгә очуқ-ашкара паш қилинип, бу җинайәтни садир қилғучилар җинайи җавабкарлиққа тартилиши керәк икән. Бу, хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагерлириниң баш лайиһилигүчиси җаң земин вә униң садиқ адими җу йүнкаң шундақла узундин буян сиясий қанун комитетида баш болуп кәлгән зең чиңхуң, миң җйәнҗу вә һәр дәриҗилик сиясий қанун тармақлирида узун йиллардин буян қийин-қистақ вә зулумлар билән мәшғул болуп кәлгән көп сандики хитай әмәлдарлирини чүчүтидиған мәсилә икән. Бу сәвәбтин ши җинпиңниң әмгәк билән өзгәртиш лагерлирини тақаш һәққидики қарари,ши җинпиңниң қоллиғучилири билән җаң земин тәрәпдарлири оттурисидики һоқуқ талишиш күришини кәскинләштүрүветиши мумкин икән.

Мақалидә, һазир америкида яшаватқан хитай мутәхәссиси ши җаңшәнниң сөзидин нәқил кәлтүрүлүшичә, хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагерлири хитай сиясий қанун тармақлириниң җан томури болуп, хитай сиясий қанун әмәлдарлириниң зиядә бейиш мәнбәси икән. Апторниң билдүрүшичә, хитай сиясий қанун комитети хитайдики әң алий орган болуп, униңға сот, әдлийә вә тәптишниңму күчи йәтмәйдикән.

Мақалидин йәнә мәлум болушичә, хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагерлириниң мәвҗутлуқи, хитай асасий қануни вә мәмури қанун бәлгилимиләргә хилап болупла қалмай, хитай қол қойған хәлқаралиқ пуқралар һоқуқи әһдинамисигиму хилап икән.

Мақалидә көрситилгән санлиқ мәлуматларға асасланғанда, хитайдики әмгәк билән өзгәртиш лагерлирида туруватқан мәһкум ишчиларниң иш һәққи, хитайдики бир нормал ишчиниң иш һәққидин 150 һәссә төвән икән, әмма уларға қоюлидиған мәһсулат сүпәт өлчими, нормал ишчилар сүпәт өлчимидин 2-3 һәссә юқири икән. Мәһкумлар күнигә 15 саәттин һечқандақ қисқа арам елиш болмиған шараит астида һәптидә 7 күн ишләйдикән вә ейиға аран 10 сом йәни бир доллар 60 сент һәқ алидикән. Бәзи мәлуматларға қариғанда, һазир хитайдики 350 дин артуқ әмгәк билән өзгәртиш лагерлирида, йәрлири һөкүмәт тәрипидин мәҗбурий тартивелинған деһқанлар, язғучилар, оқуғучилар, торда әркинлик демократийә тәләп қилиш муназирисигә қатнашқан демократчилар вә фалунгуң муритлири болуп, бир милйондин артуқ киши мәҗбурий тутуп турулуватқан икән.

Тәпсилатини юқиридики улиништин аңлиғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.