Тайландтики уйғурларниң тәқдири бәлгилинидиған сот-тайланд үчүн бир имтиһан

Мухбиримиз ирадә
2015.03.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
tayland-uyghur-musapir-sot-mashina.jpg Бир йилдин бери тайландта тутуп буриливатқан уйғурларни сот мәйданиға елип кетиватқан машина. 2015-Йили 24-март, баңкок.
RFA

Бүгүн, тайландниң пайтәхти баңкоктики җәнубий баңкок җинайи ишлар сотида бир йилдин бери түркийәгә кетишни күтүп турған бир аилә уйғурлар үстидин сот ечилди. Сот даирилири бу кишиләрниң түркийәгә кетишигә йол қоюш яки хитайға қайтуруш һәққидики ахирқи қарарини 27-март күни елан қилиду. Мәзкур сотқа түркийәниң тайландта турушлуқ әлчиханисиниң баш әлчиси қатнишип, бу кишиләрниң түркийә пуқраси икәнликини дәлиллигән. Хитай әлчиханисиму сотқа адәм әвәткән. Биз һазир тайландта тәрҗиман болуп туруватқан абдуқадир әпәнди билән алақилишип, сотниң әһвалини игилидуқ. У сөзидә, тайланд һөкүмити хәлқара алдида өзиниң қанун дөлити икәнликини испатлайдиған бир чоң имтиһан бериш алдида турмақта деди.

24-Март сәйшәнбә күни, әтигән саәт 9 да, җәнубий баңкок җинайи ишлар сотида һәсән тәклимакан вә униң аяли руқийә тәклимакан үстидин сот ечилди. Һәсән вә руқийә тәклимакан әр-аялларни өз ичигә алған 17 киши өткән йили тайланд чеграсидин қанунсиз киргәнлики үчүн қолға елинип, бир йилдин ошуқ вақиттин бери охшимиған орунларда тутуп турулған. Игилинишичә, бу кишиләр солақта вақтида түркийәниң тайландта турушлуқ әлчиханиси бу уйғурларға түркийә паспорти берип, уларниң түркийә пуқраси икәнликини дәлиллигән икән. Бу қетимлиқ сотта түркийә әлчиханиси үчүн уйғурларға тәрҗиманлиқ қилип бериватқан абдуқадир түмтүрк әпәнди бүгүн бизниң телефон зияритимизни қобул қилип, сотниң җәрянлирини бизгә сөзләп бәрди. Униң ейтишичә, бу әр-аял иккиси сотта өзлириниң тайландқа келиш сәвәблирини баян қилип өткән.

Анатолийә агентлиқиниң хәвәр қилишичә, бу иккийләнниң аилә адвокати болған ворасит пириявибон сотта сөзидә, тайланд қанунлириға асасән көчмәнләрни әслидә 48 саәтла тутуп туруш һоқуқи барлиқини, узартип тутуп туруш муддитиниңму 7 күндин ешип кәтсә болмайдиғанлиқини әскәртип, баңкок даирилириниң бу кишиләрни тутуп туридиғанға һечқандақ қануни асасий йоқлуқини ейтқан. Хитай һөкүмити болса тайландта бир түркүм уйғурлар қолға чүшкәнлики һәққидә хәвәр тарқалғандин буян бу кишиләрни хитайға қайтуруп әкетиш үчүн һәрикәт қилип кәлгән иди. Бүгүнму тайландтики хитай әлчиханиси сотқа бир қанчә адимини әвәткән. Абдуқадир әпәнди бизгә қилған сөзидә, сотқа хитай әлчиханисидин адәм кәлгән болсиму, әмма уларни бу даваға мунасивәтлик дәп қаримайдиғанлиқини, чүнки бу тутқунларниң қолида қанунлуқ түрк паспорти болған вә түркийә пуқраси, дәп қобул қилинған кишиләр икәнликини тәкитлиди.

Бүгүн сотқа чиққан һәсән вә руқийә тәклимакан аилисиниң икки пәрзәнти бар болуп, бу балиларниң бири түрмидә туғулған. Руқийә тәклимакан бүгүн сотта қилған сөзидә, түрмидә туғулған балисиниң башқа балиларға охшаш яшаш, оқуш вә өз дөлитидә чоң болуш һоқуқи барлиқини тәкитләп, тайланд сотидин өзлирини әркинликкә чиқиришини тәләп қилған.

Хәвәр қилинишичә, тайландтики бир йәрлик кишилик һоқуқ оргини болған әркинлик уюшмисиниң хадими дантоң бирин сотта сөз қилип, бу кишиләрниң тутуп турулушиниң тайланд қол қойған алақидар хәлқара қанунларға хилаплиқини көрситип, һечбир киши өзиниң вәтинигә қайтиш әркинликидин мәһрум қилинмаслиқи керәк, дегән. Сотта адвокатлар сотчиларға бу кишиләрниң қанунлуқ түрк паспортиға игә кишиләр икәнликини қайта-қайта тәкитлигән. Абдуқадир әпәндиниң ейтишичә, бу қетимлиқ сот һәрқайси хәлқара мәтбуатларниңму диққитини қозғиған болуп, у бу қетимлиқ сотниң тайланд үчүн бир имтиһан икәнликини билдүрди.

Бүгүн, хитай ташқи ишлар министирлиқиниң күндилик ахбарат елан қилиш йиғинида бир мухбир хитай баянатчидин тайландтики сотта 17 уйғурниң давасиға қарап чиқилғанлиқини, хитайниң тайландтин уларни қайтуруп беришни тәләп қилған-қилмиғанлиқини сориған. Хитай баянатчи хуа чүнйиң бу соалға “ қанунсиз көчмәнләр мәсилиси алақидар дөләтләр үчүн ортақ бир мәсилә болуп турмақта. Бу, һәммә дөләтләрниң қануний тәртипигә зиян салмақта, шуңа хитай бундақ мәсилиләрдә башқа дөләтләр билән һәмкарлишишқа тәйяр” дегәндәк юмилақ җаваб берип аяғлаштурған.

Түркийәниң тайландта турушлуқ баш әлчиси әхмәт идәм акай анатолийә агентлиқиға қилған сөзидә, худди сотта тәкитлигинигә охшаш, бу кишиләрниң түркийә пуқраси икәнликини, уларниң түркийәгә кетишни халайдиғанлиқини, түркийәниңму уларни қобул қилишқа тәйярлиқини әскәртип, бирақ һазир һәммә иш тайланд даирилиригә бағлиқ болуп қалди, дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.