Дуня уйғур қурултийи хитайниң 45 уйғур мәһкум һәққидики сот вә һөкүмини әйиблиди

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2015-09-01
Share
uyghur-sot-yeken-weqesi.jpg Сот мәһкимисиниң 28-июл йәкән вәқәсигә четишлиқ дәп қаралған 6 нәпәр җинайәт гумандарини "террорлуқ қилиш" җинайити билән сотлаватқан көрүнүш. 2014-Йили 13-өктәбир, қәшқәр.
ImagineChina

Хитай соти өткән пәйшәнбә күни хәлқара террорлуқ һәрикитигә қетилиш үчүн чиградин қанунсиз өткәнлики илгири сүрүлгән 45 уйғур тутқун устидин һөкүм елан қилған, һөкүмдә мәһкумлар 4 йилдин муддәтсизгә қәдәр охшимиған муддәттә қамаққа буйрулған иди.

Дуня уйғур қурултийи түнүгүн бу һәқтә баянат елан қилип, сот тәртипиниң хәлқара қанун өлчәмлиригә уйғун болмиғанлиқини тәнқид қилди. Хитайниң сиясий делолар һәққидики һәр қетимлиқ сотиниң хупиянә давам қиливатқанлиқини илгири сүргән қурултай, хитай тәрәпни һөкүмдики террорлуқ әйиблимисини испатлайдиған пакитларни көрситишкә чақирди. Қурултай йәнә баянатида, хитайниң байрам вә йиғин мәзгиллирини уйғурларға зәрбә беридиған мәхсус күнгә айландурувалғанлиқини оттуриға қоюп, адаләтсиз сотлар мушу хил давамлашса, районниң тинчимайдиғанлиқи һәққидә агаһландуруш бәрди.

Хитайниң өткән һәптидики хәвәрлиридин мәлум болушичә, уйғур райониниң қәшқәр, хотән, ақсу, ғулҗа қатарлиқ җайлирида сот ечилип, 10 делоға четишлиқ 45 уйғур тутқун үстидин һөкүм елан қилинған, сотта мәһкумлар хәлқара террорлуқ һәрикәтлиригә қатнишиш үчүн чеградин қанунсиз өткән вә өтүшкә урунған дәп әйибләнгән. Әмма хәвәрләрдә мәһкумларниң кимлики, қачан, қайси чеградин қандақ өткәнлики һәққидә мәлумат берилмигән.

Көзәткүчиләр мәһкумлар саниниң көплүки вә әйиблимигә асасән бу 45 мәһкумниң һәммиси яки көп қисми алдинқи айда тайландтин қайтурулған уйғурлар икәнликини тәхмин қилишмақта. Бу һәқтә наразилиқ билдүргән дуня уйғур қурултийи баянатида мундақ дәйду: "икки йилдин буян хитай һөкүмити уйғурларни мәхпий сотлаш-хупиянә җазалашни адәткә айландурувалди, дөләт байрими, хәлқ қурултийи йиғини дегәндәк символлуқ күнләрдә уйғурларни җазалашму рәсмий бир қаидигә айланди." баянатта бу вәзийәткә қарита мәшһур кишилик һоқуқ паалийәтчиси, мустәқил тәтқиқатчи илһам тохтиниң бултур 23 ‏-сентәбир күни йәни хитай дөләт байримидин бир һәптә бурун муддәтсиз кесилгәнлики пакит қилип көрситилгән.

Тайландтин қайтурулған уйғурларниң қисқиғинә вақит ичидә сотланғанлиқ еһтимали дуня уйғур қурултийиниң диққити вә наразилиқини қозғиған йәнә бир нуқта. Қурултайниң қаришичә, сот тәртипидики бу тезлик, тәкшүрүш вә ениқлашниң йетәрлик болмиғанлиқи, хитай тәрәп алдин тәйярлиған җинайи қалпақни мәһкумларға мәҗбурий кийдүргәнликиниң йәнә бир ипадиси.

Хитай хәвәрлиридә йәнә баян қилинишичә, 45 мәһкумдин 42 нәпиригә 5-15 йиллиқ қамақ җазаси, 2 нәпиригә муддәтсиз қамақ җазаси берилгән. Дуня уйғур қурултийиниң баянатида билдүрүшичә, уйғур сиясий мәһбусларға қарита сотниң бундақ тез ечилиши, хупиянә давам қилиши, мәһкумларниң адвокатлар арқилиқ өзини қоғдаш пурсити болмаслиқи қатарлиқ әһваллар хитай хәлқ қурултийи өткән йил тәстиқлиған террорлуқ қануни билән зич мунасивәтлик. Мәзкур қанунда террорлуқ делолирини паш қилиш, бекитиш вә бир тәрәп қилиш һәққидә бир қатар чарә-тәдбирләрни елан қилған. Бу уйғур районидики әмәлдар вә вәзипидарларниң уйғурларни халиғанчә җазалаш җәһәттики һоқуқини техиму кеңәйткән. Бу һәқтә әйни чағда баянат елан қилған хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш җәмийити, мәзкур қанунни "инсан һәқлирини дәпсәндә қилиш рухсәтнамиси" дәп тәнқид қилған. Дуня уйғур қурултийи бу қетимқи баянатида әнә шу йеңи террорлуқ қануниниң җасарәтләндүрүши билән, нөвәттә уйғур районида аялларниң пәрәнҗә кейиш вә әрләрниң узун сақал қоюшиниң җинайи пакит дәп қариливатқанлиқини илгири сүргән. Йәнә баянатта билдүрүшичә, нөвәттә уйғур районида ата-аниларниң пәрзәнтлиригә әқәллий диний мәлуматлирини бериши, диний материялларни сунушиму әсәбийликниң ипадиси, дәп қаралмақта.

Уйғурларниң нөвәттә диний ибадәтлириниң чәклиниватқанлиқи, ана тилиниң тосқунлуққа учраватқанлиқи тилға елинған баянатта, нөвәттә уйғурларниң күндилик турмушиниң өзи бир җинайәт болуп қалғанлиқи илгири сүрүлгән. Бу хил тәдбир вә вәзийәтниң уйғур мәсилисигә чарә болалмайдиғанлиқини, җүмлидин чиградин қечишқа охшаш һадисиләрниң алдини алалмайдиғанлиқини әскәрткән дуня уйғур қурултийи баянатиниң ахирида, биз хәлқара җамаәтни, җүмлидин дөләтләр вә аммиви тәшкилатларни шәрқи түркистандики инсан һәқлири дәпсәндичиликини көрүш вә тонушқа, сияситини өзгәртиш үчүн хитай тәрәпкә бесим ишлитишкә дәвәт қилған, шуниң билән бирликтә, хитай тәрәпкә сияситини өзгәртмәй туруп шәрқи түркистанда тинчлиқни бәрпа қилалмайдиғанлиқини қайта әскәрткән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт