Хитайниң уйғур сияситини тәнқидлигән адвокат “миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш” билән сотлиниду

Мухбиримиз әркин
2015.12.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
pu-zhiqiang-jichyang-xitay-adwokat.jpg Атақлиқ кишилик һоқуқ адвокати пу җичяң мухбирларниң соалиға җаваб бәрмәктә. 2011-Йили 14-ноябир, бейҗиң.
AFP

Атақлиқ хитай кишилик һоқуқ адвокати пу җичяң 2014‏- йили 5‏-айда қолға елинған иди. Хитай һөкүмити җүмә күни пу җичяңниң 14-декабир бейҗиң 2‏- оттура хәлқ сот мәһкимисидә сотлинидиғанлиқини елан қилди.

Пу җичяңниң адвокатлириниң ашкарилишичә, у дүшәнбә күни мәһкимидә 2 түрлүк җинайәт билән сотлиниду. Униңға артилған җинайәт “адәм топлап җедәл чиқириш, аваричилик туғдуруш вә миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш” икән.

Пу җичяңни дүшәнбә күнки мәһкимидә атақлиқ икки кишилик һоқуқ адвокати мо шавпиң билән шаң бавҗүн ақлайду. Әмма анализчиларниң қаришичә, компартийә контроллуқидики хитай әдлийә системисида бу хил сәзгүр сиясий делоларниң ақлинип чиқиши наһайити аз учрайдиған һадисә.

Америка ню-йорк университетиниң сиясий пәнләр профессори шя миң, пу җичяңниң делоси хитайда пикир әркинлики билән қанун оттурисидики чәк-чеграниң наһайити мүҗмәлликини көрситип бериду, деди.

Униң қаришичә, әйибнамидә пу җичяңниң қайси милләтни қайси милләткә қарши өчмәнликкә қутратқулуқ қилғанлиқи мәҗһул.

Шя миң мундақ деди: “бу йәрдә наһайити аддий икки мәсилә бар. Бири, әгәр сиз миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилди, десиңиз, қайси милләткә өчмәнлик қилди. Әйибнамидә пу җичяң хитайларни уйғурларға қарши өчмәнликкә қутратти, дейилмигән. У һалда пу җчяң уйғурларни хитайларға қарши өчмәнликкә қутратқан болиду. У чағда бу йәрдики чоң мәсилә миллий сиясәт, чоң милләт билән кичик милләт оттурисидики мәсилә болуп, кичик милләтләр зәрбә берилиш нишани болиду.
Бу йәрдә пу җичяң кичик милләтләргә ярдәм қилди. Шуниң билән хитай мәркизи һөкүмити униң һәрикитини тосиап, униңға миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш қалпиқи кийдүргән болиду.”

Профессор шя миңниң қаришичә, пу җичяңға қаритилған әйибнамидә чоң милләт билән кичик милләтниң мәнпәәти өз ‏- ара зиддийәтлик қилип қоюлған. У, миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш қилмишиниң пу җичяң делосида наһайити мәвқәсиз ишлитилгәнликини илгири сүрди.

Шя миң мундақ деди: “ биринчи, буниңда чоң милләт билән кичик милләтниң қайсиси зәрбигә учраватқанлиқ мәсилиси арилаштуруветилгән. Иккинчи мәсилә, шинҗаң хәлқиниң нормал тәләплирини қоллаш буни тәләп қилиш мәмури тоқунуш яки сиясий тоқунуш боламду вә яки миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш боламду?
Әгәр мән, шинҗаңлиқларни қоллисам, у миллий мәсилә болса вә миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш болса, у һалда шинҗаңда бирәр вәқә йүз берип, хитайлар өлсә вә мән хитайларни қоллисам, у мени миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилди, демәмду. Шуңа, улар миллий өчмәнликкә қутратқулуқ қилиш, дегән бу уқум наһайити мәвқәсиз қолланған.”

Пу җичяң илгири нурғун сәзгүр кишилик һоқуқ вә сиясий делоларниң ақлиғучи адвокатлиқини қилған. У йәнә, 2008‏- йили түрмидики нобел тинчлиқ мукапати саһиби лю шавбо қозғиған асасий қанун низамнамисигә имза қойған шәхсләрниң бири.

Әмма пу җичяңниң 20014‏- йили 5‏-айда қолға елинишида униң торда хитайниң уйғур сияситини тәнқид қилип язған пикри муһим рол ойниди. Пу җичяң торға язған пикридә, “ әгәр сиз шинҗаңни хитайға тәвә десиңиз, у һалда униңға мустәмликидәк муамилә қилмаң” дегән.

Пу җичяң торда уйғурларға һесдашлиқ қилип пикир язған у мәзгил “күнмиң вәқәси” мунасивити билән хитай иҗтимаий таратқулирида күчлүк муназирә қозғалған пәйт иди. Шуңа, пу җичяңниң пикри торда күчлүк һуҗумға учрап, у “хаинлиқ” билән әйибләнгән.

Бирақ у, торда бу һуҗумларға рәддийә берип, “растини ейтсам, вәтәнпәрвәр болувалған бир топ пәскәшләр маңа хаиндәк муамилә қилди, әмма мән уни һақарәт һесаблимидим” дегән.

2014‏- Йили 1‏-март күни күнмиң пойиз вогзали пичақлиқ һуҗумға учрап, 32 адәм өлгән. Хитай һөкүмити һуҗумни уйғурларниң террорлуқ һәрикити, дәп елан қилған. явропа иттипақи вә америка һөкүмити бу вәқәни “террорлуқ” һуҗум, дәп әйиблигән.

Нөвәттә, хитай сот мәһкимисиниң пу җичяңға қандақ җаза беридиғанлиқи кишиләрниң диққәт нуқтисиға айланди.

Әмма, шаңхәйлик кишилик һоқуқ адвокати җаң шөҗуң “ню-йорк вақти гезити” гә бәргән баянида, мәһкимә пу җичяңға җинайәт артсиму, әмма униңға ундақ еғир қамақ җазаси бәрмәслики мумкинликини илгири сүргән. У, сотниң униңға көп болса 8 йиллиқ қамақ җазаси бериш еһтимали бар, дегән.

Бирақ профессор шя миң, хитай рәиси ши җинпиң дәвридә хитай әдлийә системисиниң зор дәриҗидә арқиға чекинип кәткәнликини билдүрди.

Шя миң мундақ дәйду: “сиз әдлийә саһәсидики чекинишни милләтләр мәсилисидә көрүпла қалмайсиз. У һәр җәһәтләрдә көрүлүватиду. Мәсилән, сот сақчисини контрол қилиш, сот сақчилирини контрол қилипла қалмай, адвокатларни контрол қилиш мәсилисидә ипадилиниватиду. Әмәлийәттә адвокатлар дөләт хизмәтчиси әмәс. Улар дөләт әдлийә системисиниң бир қисми әмәс. Адвокат пуқраларниң мәнпәитигә вәкиллик қилиду. Бирақ улар адвокатларни контрол қилмисақ болмайду, дәп қараватиду. Пу җичяңниң зиянкәшликкә учришиниң көп хил сәвәби бар, әмма әң муһим сәвәбләрниң бири, у атақлиқ кишилик һоқуқ адвокати.”

Пу җичяңниң сотлиниши пәйшәнбә күни америкиниң инкасини қозғиған. Америкиниң бейҗиңда турушлуқ әлчиси макс бавкус пәйшәнбә күни “дуня кишилик һоқуқ күни” мунасивити билән елан қилған баянатида, хитайниң кишилик һоқуқ адвокатлирини дүшмән, дәп қаримаслиқини, уларни өзлириниң һәмкарлашқучиси дәп қариши керәкликини билдүрди.

Баш әлчи бавкус баянатида йәнә, хитайда униң келәчикигә даир пәрқлиқ қарашлирини тинч оттуриға қойған адвокатлар вә башқиларниң бастурулуши америкини давамлиқ әндишигә селиватқанлиқини тәкитлигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.