Америка дөләт мәҗлисидә «қарақаш һөҗҗәтлири» темисида ахбарат елан қилиш йиғини ечилди

Мухбиримиз әзиз
2020-02-19
Share
qaraqash-hojjetliri-yighindiki-mutehessisler.jpg Америка дөләт мәҗлисидә ечилған «қарақаш һөҗҗәтлири» темисидики ахбарат елан қилиш йиғиниға қатнашқан мутәхәссисләр. 2020-Йили 18-феврал, вашингтон.
RFA/Eziz

Хитай һөкүмити уйғур дияридики лагерлар мәсилисидә «көп қисим курсантларниң оқуш пүттүрүп өйлиригә қайтқанлиқи» ни зор күч билән тәшвиқ қиливатқанда хотән вилайитиниң қарақаш наһийәсидики лагерларға даир бир қисим һөкүмәт һөҗҗәтлири дуняға ашкара болди.

Бу һөҗҗәтләр дәсләпки қәдәмдә қарақаш наһийәси бостан йезисидики 311 нәпәр лагер мәһбусиниң архипи арқилиқ муһаҗирәттики уйғур җамаити гуваһлиқ бериватқан зор көләмлик тутқунниң һәқиқий реяллиқ икәнликини йәнә бир қетим җанлиқ көрситип бәрди. Болупму лагерға қамалғанларниң пүтүнләй йоллуқ болған һаятлиқ сәвәблиридин лагерларға қамалғанлиқидәк паҗиәни көрситип берип, уйғурлар дуч келиватқан кризисниң маһийити йәнә бир қетим әскәртилди. Әнә шу һөҗҗәтләр тоғрисида җамаәтчиликкә мәлумат бериш үчүн америка дөләт мәҗлисидә 18-феврал күни ахбарат елан қилиш йиғини өткүзүлди.

Вашингтон шәһиридики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши вә комунизим қурбанлири хатирә фонди бирликтә уюштурған «бир уйғур наһийәсиниң дәрди: зор тутқун хатирилири» темисидики бу йиғинда алди билән уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң мудири өмәр қанат сөз алди. У нуқтилиқ қилип бу қетим ашкариланған «қарақаш һөҗҗәтлири» ниң бир қисим шиҗаәтлик инсанларниң зор хәтәргә тәвәккүл қилиши арқисида оттуриға чиққанлиқини, чүнки бу паҗиәләрниң һәқиқий әһвали дуняға ашкариланмиса, униңдинму зор хәтәрләргә йол ечилидиғанлиқи көрсәтти. Шуниңдәк америка дөләт мәҗлисидә музакирә қилиниватқан «уйғур кишилик һоқуқ қанун лайиһәси» ни мақуллашниң пәйти кәлгәнликини тәкитләп, «қарақаш һөҗҗәтлири шәрқий түркистандики уйғурлар дуч келиватқан паҗиәниң әмди күтүп турушқа болмайдиған һалға йәткәнликини, шуниң билән бир вақитта хәлқараниң һәрикәткә өтүп, бу ишларға җиддий арилишиши лазимлиқини тәқәзза қилиду,» деди.

Шуниңдин кейин уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң ташқи алақә ишларға мәсул мудири луиса ханим бу қетимқи йиғинниң тәртипи һәмдә сөз қилғучиларни тонуштуруп өтти. Алди билән уйғур дияридики лагерлар мәсилисидә зор әмгәкләрни вуҗудқа чиқарған германийәлик мутәхәссис, коммунизм қурбанлири хатирә фондиниң тәтқиқатчиси доктор адрян зенз сөз алди. У «қарақаш һөҗҗәтлири» ни мәзмун җәһәттин тонуштуруп, униңдики лагерға қамалған кишиләрниң мутләқ көп қисминиң пиланлиқ туғут сияситигә хилаплиқ қилған һәмдә «ишәнчлик әмәс» дәп қаралған кишиләр икәнликини, йәнә келип бу кишиләрниң изчил лагердин чиқалмай келиватқанлиқини алаһидә әскәртти.

Униң пикричә, уйғур дияридики лагерларниң дәсләпки әндизиси вә тәйярлиқ хизмәтлири 2016-йили авғустта чен чуәнго секретар болуп келиштин хели бурунла уйғур дияриниң сабиқ секретари җаң чүншйәнниң қоли арқилиқ аллиқачан тәйяр қилип қоюлған. Лагерға қамилидиғанларниң тәбириму шу чағдила бекитилип болунған. Чен чуәнгә болса мушу асаста бәрпа болған сақчи дөлити арқилиқ алди билән уйғурларни һечқандақ қаршилиқ көрситәлмәс һалға чүшүрүп қойған, андин уларни зор көләмдә лагерларға қамиған. «Қариқаш һөҗҗәтлири» болса дәл мушундақ бир җәрянниң әмәлгә ешишини җанлиқ көрситип беридикән.

Бу қетим ашкара болған «қарақаш һөҗҗәтлири» ниң дуняға аңлинишиға зор төһпә қошқан уйғур зиялийлиридин норвегийәдә олтурушлуқ абдувәли аюбму йиғинда алаһидә сөз қилди. У бу қетимқи һөҗҗәтләрниң муһаҗирәттики уйғурларға мәлум болуши, уларниң дәлиллиниши һәмдә дуня ахбаратлириға йәткүзүлүши һәққидә мәлумат бәрди. Шуниңдәк өзлириниң бу һөҗҗәтләрдики кишиләрниң муһаҗирәттики туғқанлирини издәш һәмдә уларни бу һәқтә гуваһлиқ беришкә тәшкилләш хизмити һәққидиму учур бәрди. Бу җәрянда гуваһлиқ бәргүчиләрдин бәзиләр өзлириниң аллиқачан 80 яштин һалқиған бовилириниң он нәччә йилдин қамаққа һөкүм қилинғанлиқини ейтип бәрди.

Абдувәлиниң билдүрүшичә, уйғур дияридики лагерлар көпинчә санаәт районлирида болуп, бу уларни завутлардики мәҗбурий әмгәккә селинишини асанлаштуридикән. Йәнә бир қисим лагерлар пойиз истансилириға йеқин җайда болуп, бу уларни йөткәш ишлириға қулайлиқ елип келидикән. Чүнки бу кишиләр һәрқачан түрмә билән лагер оттурисида алмишип туридикән. Лагерларға қамалғанларниң көп қисми пиланлиқ туғут сияситигә хилаплиқ қилиш сәвәбидин тутқун қилинғанлар болуп, абдувәлиниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити пиланлиқ туғуттин сирт пәрзәнтлик болған уйғурларни «сүкүт ичидә қаршилиқ көрсәткәнләр» дәп қариған. Шуниңдәк буни уйғурларниң хитайни «өз дөлитимиз» дәп етирап қилмиғанлиқи, шуңа «бу ят дөләт» ниң қанунлириға риайә қилмаслиқни таллиши, дәп чүшәнгән. 80-Вә 90-йиллардин кейин туғулған уйғур яшлириниң «ишәнчсиз кишиләр» дин болуп қелишида болса йәнә ялқун рози қатарлиқ кишиләр йеңидин түзүп чиққан «еғир мәсилә билән толған» дәрслик китабларниң дәл мушу яшларға «зәһәрлик идийәләрни юқтурғанлиқи» ни дәстәк қилған. Шу қатарда паспортқа илтимас қилған болсиму паспорт елип бақмиған яки чәтәлгә чиқип бақмиғанларму бир йолила лагерға қамиливәргән. Абдувәлиниң ейтишичә, мушу қетимлиқ «қарақаш һөҗҗәтлири» дин бу нуқтини бәкму очуқ көрүвалғили болидикән.

Йиғин ахирида кишиләр өзлири қизиққан мәсилиләр бойичә бәс-бәстә соаллар сориди. Мутәхәссисләрму вақитниң йетишичә җаваб бәрди. Йиғиндин кейин бу қетимқи йиғинни уюштурған орунларниң бири болған уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң мудири өмәр қанат айрим зияритимизни қобул қилип, бу қетимқи ахбарат елан қилиш йиғининиң муһимлиқи һәққидә мәлумат бәрди.

Доктор адрян зензни өткәндә хитай һөкүмити «мәркизий ахбарат идарисиниң җасуси» дәп елан қилған иди. Биз униң билән болған сөһбәттә хитай һөкүмитиниң бу қетимқи «қарақаш һөҗҗәтлири» ни дуняға ашкарилашта униң ойниған роли сәвәблик униңға техиму еғир әйибләрни артиши мумкинликини ейтқинимизда, у буниң кари чағлиқ иш икәнликини, әң муһими бу һөҗҗәтләрни дуняға билдүрүш икәнликини ейтти.

«Мениң америка мәркизий ахбарат идарисиниң хадими әмәсликимниң әң күчлүк бәлгиси шуки, мән нормал көзәйнәк тақаймән. Әмма америка ахбарат идарисиниң хадимлири адәттә қара көзәйнәк тақайду. Әмди ‹қарақаш һөҗҗәтлири' гә кәлсәк, уларни бәкму истратегийәлик қиммәткә игә, дәп қараймән. Чүнки буниңдин илгирики икки қетимлиқ ашкара болған һөҗҗәтләр уйғурларниң бешиға келиватқан паҗиәниң омуми картинисини җанлиқ тәсвирләп бәргән иди. Бу қетимқи ‹қарақаш һөҗҗәтлири' болса шәхсләрниң әһвали арқилиқ ашу омумий тәсвирниң инчикә һалқилирини сүрәтләп бериду. Әмди вақит нуқтисидин алғандиму бу шинҗаңни давамлиқ һалда дуня ахбаратидики муһим нуқтилардин бири қилип тутуп турушқа пайдилиқ. Шуниңдәк буни шинҗаңда зади немә ишларниң болуватқанлиқини дуняға баян қилип беришниң әпчил пурсити, десәкму болиду. Йәнә бир яқтин қарайдиған болсақ бу һөҗҗәтләрдин бизгә шу нәрсә мәлум болидуки, тутқун қилинғанларниң көп қисми яш вә оттура яшлиқ әрләр. Чүнки уйғурларда көпинчә аилидә әрләр қарар чиқириду вә аилини өз тизгинидә тутуп туриду. Әгәр бу әрләр пак-пакизә йиғиштурулуп йәнчип ташланса, уйғурлардики иҗтимаий қурулмини өзгәртиветиш җиқ асанға чүшиду, балилар атисиз йитимләрдин болуп қалиду. Бу йитимләр болса мәктәпләргә әвәтилип, у җайда хитай мәдәнийитини қобул қилиду. Буму мәдәнийәт җәһәттики өзгәртиш истратегийәсигә нәқ чүшиду.»

«Қарақаш һөҗҗәтлири» ниң гуваһчилирини издәш хизмитигә зор әҗир сиңдүргән абдувәли бу һәқтә әһвал тонуштуруп, буниңдики иҗабий вә сәлбий һадисиләрни йәнә бир қетим тәкитләп өтти.

Бу қетимлиқ ахбарат елан қилиш йиғиниға һәрқайси ахбарат васитилириниң мухбирлири, уйғурлар мәсилисигә қизиққучи һәр саһә кишилири шундақла бир қисим уйғур җамаити қатнашти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт