Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (25)

• Muxbirimiz qutlan
  2019-03-12

Yigirme beshinchi qisim: “Méni béyjingda seypidin ezizi tutquzuwetti”

1965-Yilining bashlirida nizamidin hüseyin xitayning sherqiy-shimal ölkilirige qéchip bérip, xarbindiki bir kala férmisigha yerlishidu. Halbuki, uzun ötmeyla u Uyghur aptonom rayonidin xarbin'gha ékskursiye üchün barghan bir ömek teripidin bayqilip qalidu. Buning bilen u bala-chaqilirini élip xitay chégrasidin ötüp, sabiq sowétlar ittipaqining yiraq sherq ölkilirige chiqip ketmekchi bolidu. Emma xitay chégra ponkitida yene tutulup, a'ilisi boyiche béyjinggha yalap élip bérilidu.

Bu jeryandiki weqelerni kichikide ata-anisining éghizidin köp qétim anglighan jür'et nizamidin pütün a'ilisidiki aka-uka, acha-singil balilarning bu qismetlerni teng körüp chong bolghanliqini, öziningmu shu yilliri emdila 2 yashqa kirgen quchaqtiki bir bowaq ikenlikini tilgha aldi.

1990-Yillarning otturilirida nizamidin hüseyin ependining qéshida bolghan shagirtliridin izchi hebibulla xaliq nöwette gérmaniyede panahlanmaqta. U ashu yillarda nizamidin ependining éghizidin anglighan qachqunluq hékayiliri ichide ularning béyjingdiki kechmishliri bayan qilin'ghan détallarning hélimu éside miqtek turghanliqini tilgha alidu. Uning bayan qilishiche, nizamidin hüseyin ependining shu qétim béyjingdiki “Shinjang ish béjirish bashqarmisi” da tutqun qilinishida seypidin ezizining biwasite qoli bar iken.

Merhum nizamidin hüseyin ependi ashu mudhish zamanda xitay ölkiliridiki uzun'gha sozulghan qachqunluq we riyazetliri heqqide öz eslimiside zadi néme deydu?

Jür'et nizamidin uzundin buyan öz qéshida saqlap kelgen dadisining türme xatirilirini betmu-bet waraqlap, dadisining béyjingda tutqun qilinishning aldi-keynidiki jeryanlarni oqup ötti. Xatiride yézilishiche, nizamidin ependining béyjingda tutulup qélishigha uning eyni waqittiki Uyghur aptonom rayonining re'isi seypidin ezizi bilen béyjingdiki “Shinjang ish béjirish bashqarmisi” uchriship qélishi pilta bolghan iken.

Nizamidin hüseyinning eslimiside bayan qilinishiche, 1965-yili 2-ayda seypidin ezizi xitay ölkiliride qéchip yürüp jan saqlawatqan nizamidin hüseyinni béyjingda tasadipiy uchritip qalidu we qattiq chéchilidu. U nizamidin hüseyinning délosigha qayta qarap chiqish iltimasini keskinlik bilen ret qilip, mundaq deydu: “Sendek tüzülmes esheddiy yerlik milletchini partiye-hökümitimiz turmaq, hetta yaratqan xudayinglarmu kechürmeydu!”

Seypidin ezizining saqchi chaqirtishi bilen béyjing sheherlik j x idarisidin ewetilgen 3 lata pikap béyjingdiki shinjang ish béjirish bashqarmisigha derhal yétip kélidu. Nizamidin hüseyinning xanimi quchiqidiki ikki yashliq jür'etni yoldishining quchiqigha tashlap bérip, “Eger bizni ayriwétip yoldishimni élip kétidighan bolsanglar, pikapning astigha özümni tashlap ölüwalimen” dep yigha-zare qilidu. 5 Bala terep-tereptin yighlap etrapni béshigha kiyidu. Nizamidin ependini ayrip alalmighan saqchilar, ularning pütün a'ilisini 3 pikapqa sélip bille élip méngishqa mejbur bolidu.

Nizamidin hüseyin ependi özining türmide yézip qaldurghan eslimiside ashu qétimqi béyjingda tutqun qilinish jeryani heqqidiki weqelerni mundaq bayan qilidu: “Ular méni béyjingdiki shinjang ish béjirish bashqarmisida qolgha aldi. Saqchilar er-ayal ikkimiz we chöchüridek 5 balimizni 3 lata pikapqa sélip, béyjing sheherlik j x idarisining 13-bashqarmisi biwasite bashquridighan lugochyaw türmisige élip bérishti. Shundaq qilip, seypidin ependi méni béyjingda tutquzuwetti…”

1980-Yillarning axirliridin 1990-yillarning bashlirighiche merhum nizamidin ependi bilen yéqin munasiwet ornitip, uning chongqur tesirige uchrighan dolqun eysa ustazi nizamidin hüseyinning 20-esir Uyghur tarixida kem tépilidighan bir ülge ikenlikini, uning 20 yilliq türme hayatida 11 qétimdek türmidin qachqanliqini we héchqachan xitayning réjimigha boy bermigen bir kishi ikenlikini tekitleydu.

(Dawami bar)