Елзабит линч: "бу тарихий хаталиқ қайта йүз бәрмисун"

Мухбиримиз җәвлан
2021-06-02
Share
Елзабит линч: Ню-йорклиқ адвокат елзабит линч(Elizabeth M. Lynch) Ханим.
chinalawandpolicy.com

Йеқинда "параванлиқ" (Commonweal) журнилида ню-йорклиқ адвокат елзабит линч (Elizabeth M. Lynch) Ниң "қайта йүз бәрмисун: йәһудий чоң қирғинчилиқидин ибрәт елип, хитайдики уйғурларға ярдәм қилиш" намлиқ мақалиси елан қилинған болуп, өткән әсирдә йәһудийлар натсист германийәсиниң омумйүзлүк қирғинчилиқ қилишиға учриғанда америка һөкүмитиниң йәһудий мусапирлирини қобул қилиш ишлирида өткүзгән хаталиқлири көрситип берилгән һәмдә бүгүнки күндә коммунист хитайниң ирқий қирғинчилиқиға учрап келиватқан уйғурларни қутқузуш ишлирида америкиниң өтмүштики тарихий хаталиқини тәкрарлимаслиқи керәклики әскәртилгән.

Илзабит ханим зияритимизни қобул қилип, өзиниң 2018-йил лагерлар мәсилиси хәлқараға ашкариланғандин кейин лагердики уйғурлар, болупму уйғур аяллири учриған қәбиһ хорлуқ вә зиянкәшликкә диққәт қилишқа башлиғанлиқини ейтти, андин бу мақалиниң йезилишиға түрткә болған амилларни тилға елип мундақ деди: "мән хитайдики кишилик һоқуқ қануни тоғрулуқ издинип кәлдим, бу мениң асаслиқ кәспим болмисиму, лекин асаслиқ ишим дәп қараймән. Бу бир қанчә йилдин бери уйғурлар дуч келиватқан қәбиһ зораванлиққа диққәт қилип кәлдим. Мән ню-йоркта яшаймән, бу йәрдә ирқий қирғинчилиқтин аман қалған инсанлар бар, көплири өлүп кәтти, буниң ичидә бир қошнамниң һекайиси маңа бәкла тәсир қилди вә уйғурларниң бешиға келиватқан ишлар һәққидә мени ойландурди. Болупму, панаһлиқ тилигүчи уйғурларни америкиға елип келиш тоғрулуқ қанун лайиһилири музакирә қилиниватқан бүгүнки күндә, мән америка бу ишта техиму көп мәсулийәтни үстигә елиши керәк дәп ойлаймән".

Бу мақалидә баян қилинишичә, натсистлар 1935-йил елан қилған "нюримбург ирқ-милләт қануни" ға асасән германийәлик йәһудийларниң салаһийитини елип ташлиған, уларниң карханилирини "ариянлаштурған", йәһудий карханичилири өзиниң дуканлирини йәһудий болмиғанларға әрзан сетип беришкә мәҗбурланған. Натсистлар йәнә 1933-йилила қуруп чиққан даков мәҗбурий әмгәк лагериға йәһудийларни кәң-көләмлик тутуп солашқа башлиған, 1938-йил 11-айниң 9-, 10-күнлири натсистлар бир кечидила көплигән йәһудий байлириниң биналири, дуканлири вә йәһудий ибадәтханилириниң әйнәклирини чеқип ташлиған. Бу тарихта "хрустал кечиси" дәп аталған. Бу вәқәләр шу йиллардила америка мәтбуатлирида кәң хәвәр қилинған, америкалиқлар германийәдики йәһудийларға қарши өчмәнлик вә зиянкәшликниң барғансери күчийиватқанлиқини билгән, америка президенти розвелитму "хрустал кечиси" вәқәсини әйиблигән. Әмма буниңға қарши әмәлий һәрикәт қолланмиған.

1939-Йил 6-айда америка йәһудийларни тошуп кәлгән бир мусапирлар парахотини тосуп қойған. Чүнки американиң 1924-йилдики "сәр хилларни қобул қилишни асас қилған көчмәнләр қануни" ға асасән германийәгә берилгән көчмәнләр сани 27миң 370 киши болуп, бу сан аллиқачан тошуп қалған. Нәтиҗидә, бу парахоттики 937 кишиниң һәммиси явропаға қайтурулған, униң ичидә 254 киши ирқий қирғинчилиқниң қурбани болуп кәткән. Бир нәччә айдин кейин америка кеңәш палата әзаси роберт вагнер билән авам палата әзаси едис рогерс бир қанун лайиһәсини оттуриға қоюп, 20 миң германийәлик йәһудийларниң пәрзәнтлирини америкаға қобул қилиш тәклипи сунған. Әмма 67 пирсәнт америкилиқ бу қанун лайиһәсигә қарши турғини үчүн дөләт мәҗлисидин өтмигән. 2-Дуня уруши аяғлашқанда 1 милйон 500 миң йәһудий балилириниң қирғинчилиқта өлгәнлики оттуриға чиққан.

Мақалидә көрситилишичә, әйни чағда америкалиқ сиясәтчиләрниң һәммиси германийәдә йүз бериватқан ирқий қирғинчилиқтин хәвәр тапқан. Американиң германийәдики консоллири америкаға виза илтимас қилған йәһудий көчмәнлири билән қәрәллик көрүшүп турған; шундақла улар йәнә натсистларниң әмәлдарлири биләнму көрүшүп турғачқа, йәһудийларниң бешиға кәлгүсидә немә ишларниң келидиғанлиқини һәммидин яхши билгән. 1938-Йил америка консоли раймонд гейст вашингтондики рәһбәрлиригә язған хетидә мундақ дегән: "германлар йәһудийлар мәсилисини башқа дөләтләрниң ярдимигә таянмайла һәл қилиш қарариға кәлди. Бу, йәһудийларниң һәммиси өлиду, дегәнлик".

Елзабит ханим бу мақалисидә, өткән әсирдә йүз бәргән вә "қайта йүз бәрмисун" дейилгән йәһудий чоң қирғинчилиқиниң 4 йилдин бери хитайда йүз берип келиватқанлиқини, уйғур районидики 380 лагерға соланған милйончә инсанниң халиғанчә өлтүрүлүватқанлиқи яки қул қилиниватқанлиқи, аялларниң басқунчилиққа учраватқанлиқи вә туғмас қиливетилгәнлики, уйғур байлириниң өйлири вә дуканлириниң чеқиветилип, мал-мүлкиниң хитайларға өткүзүп берилгәнлики, миңлиған мәсчитләрниң чеқиветилгәнлики, бу паҗиәләрниң әйни чағдики "хрустал кечиси" ни әслитидиған қабаһәтлик трагедийә икәнликини баян қилған.

Елзабит ханимниң қаришичә, хитайниң бүгүнки күндә уйғурларға йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиқи билән натсистларниң өз вақтида йәһудийларға елип барған ирқий қирғинчилиқи оттурисида нурғун охшашлиқ бар икән вә хитай бу қирғинчилиқни техиму юқири техникилиқ васитиләр билән елип бериветипту. У бу һәқтә тохтилип мундақ деди: "мәнчә бу мәҗбурий әмгәктин пайдилиниш мәсилиси кишиниң диққитини тартиду. Германийәдиму 1933-йили өлүм лагерлири қурулған, әмма у әмгәк лагерлири дәп аталған. 1938-Йил "хрустал кечиси" вәқәси йүз бәргән, натсистлар вә адәттики хәлқму йәһудий ибадәтханилири билән дуканлирини вәйран қилған. Бүгүн шинҗаңдиму нурғун муқәддәс мәсчитләр вә мазарлиқлар чеқиветилди. Булар бир қетимдила йүз бәргән ишлар әмәс. Бүгүн хитай һөкүмити әйни чағда натсистлар йәһудийларға қирғинчилиқ йүргүзгәндәк тез сүрәттә һәрикәт қилмайватқандәк көрүнсиму, әмма сиз у иккисиниң оттурисидики охшашлиқни көрәләйсиз. Бу охшашлиқни көрүш наһайити муһим. Көплигән кишиләр хитайдики ирқий қирғинчилиқни "йеңи типтики ирқий қирғинчилиқ" дәп мундақла тәнқидләп қоюшиду, мән буниңға қарши. Һәр бир ишниң характери вә әһвали охшимайду, әмма ирқий қирғинчилиқни бир-биригә селиштурмаслиқ, ирқий қирғинчилиқни ирқий қирғинчилиқ дәп билиш керәк, шундила хаталиқ өткүзүштин сақланғили вә қутқузушқа моһтаҗ кишиләрни қутқузғили болиду".

Елзабит ханим мақалисидә мундақ дәп язған: "америка һөкүмити хитайниң шинҗаңдики қилмишлирини ирқий қирғинчилиқ дәп етирап қилди. Әмма уйғурларни америкаға қобул қилидиған һечқандақ һәрикәт қолланғини йоқ. Шундақтиму һазир америка авам палатаси вә кеңәш палатасида музакирә қилиниватқан бир нәччә қанун лайиһиси бу әһвални өзгәртиши мумкин. Американиң панаһлиқ бериш қануниға асасән, уйғурлар вә башқа мусулман түркий хәлқләр "иккинчи дәриҗилик алаһидә етибарға еришкүчиләр" (P2) салаһийитигә игә болиду. Бу салаһийәткә еришкүчиләр дуняниң қәйиридила болса америка һөкүмитидин өзлирини қобул қилишни биваситә илтимас қилса болиду вә өзлириниң зиянкәшликкә учриғанлиқ әһвалини испатлап йүрмисиму болиду".

Елзабит ханим америкадин панаһлиқ тилигүчи уйғурларға мунасивәтлик қанун лайиһәси һәққидә тохтилип мундақ деди: "мән ашу қанун лайиһәсиниң өтүшини чин дилимдин үмид қилимән. Чүнки бу қанун лайиһәси түркийәгә охшаш дөләтләрдә яшаватқан вә хитайниң бесими билән хитайға қайтурулуп җазалиниш тәһдитигә учраватқан уйғурларға ярдәм берәләйду. Шундақ болғанда у дөләтләрдә яшаватқан уйғурларниң тез арида америкаға келишигә асанлиқ яритилиду. Бу қанун лайиһәси бойичә болғанда, америкиға қобул қилинидиған уйғурлар америкадин панаһлиқ тилигүчиләр ичидә алаһидә етибарға еришиду, қобул қилинидиғанларниң сани һазирқи мусапирлар саниниң сиртида болиду, мәнчә бу наһайити муһим, шундақ болғанда баш панаһлиқ тилигүчиләрниң саниму тәсиргә учримайду.".

Елзабит ханимниң қаришичә, америка һөкүмити алди билән америкада яшаватқан уйғур панаһлиқ тилигүчиләрниң илтимасини қобул қилиши керәк икән. Байдин һөкүмити зиянкәшликкә учриғучи уйғурлар үчүн бир фонд тәсис қилип, шинҗаңдин қанунсиз киргән пахта, пәмидур вә башқа мәһсулатларни експорт қилғучи карханиларни җазалаш арқилиқ тапқан киримни бу фонқа ишләтсә болидикән. Америка мушундақ конкрет һәрикәт қолланса, башқа демократик, бай дөләтләргә зәнҗирсиман тәсир көрситип, техиму көп уйғурларни қутқузувелиш имканийити болидикән.

Елзабит ханим бу мақалисидә әйни чағда натсистлар ишғал қилған голландийәдә яшаветип, америка һөкүмитидин ярдәм сораш арқилиқ ирқий қирғинчилиқтин аман қалған йәһудий аял әнниниң һекайисини баян қилиш арқилиқ, америка һөкүмитидин бүгүнки күндә дуняниң һәр қайси җайлирида аман қелишни күтүп туруватқан уйғурларғиму көңүл бөлүшни тәләп қилған вә мақалисини мундақ аяғлаштурған: "шинҗаңдики ирқий қирғинчилиқни аяғлаштуруш үчүн америка вә башқа дөләтләр нурғун ишларни қилиши керәк. Болупму хитайға охшаш күчлүк дөләткә көрә шундақ қилиши керәк. Биз бәлким мусапирларни орунлаштуруш мәсилисини тәләйгә бағлап қоюш амилларни пүтүнләй түгитәлмәсликимиз мумкин. Әмма биз бундақ әһвални азайталаймиз. Алди билән, мусапирлар сияситимиздики қамлашмиған йәрләрни чиқирип ташлишимиз керәк. Болупму мушундақ ирқий қирғинчилиқ йүз бериватқан әһвалда шундақ қилишимиз керәк. Шундила ˃қайта йүз бәрмисун˂ дегән сөзниң әһмийити болиду".

Мақалә аптори елзабит линч харвард университети қанун инситутиниң докторлуқини пүттүргән адвокат болуп, илгири бейҗиңда бир йил туруп тәтқиқат билән шуғулланғаникән. 2019-Йил, "вашингтон почтиси гезити" қатарлиқ нопузлуқ мәтбуатларда лагердики уйғур аяллири учраватқан зиянкәшлик тоғрулуқ мақалә елан қилған. У һазир америка-хитай мунасивәтлири комитетиниң әзаси болуп, өзи баш болуп қурған "хитайниң қанун-сиясити" (www.chinalawandpolicy.com) Намлиқ блогида уйғурлар мәсилиси вә хитайниң уйғурлар үчүн түзгән қәбиһ сиясәтлири тоғрулуқ бир нәччә мақалә елан қилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт