Élzabit linch: "Bu tarixiy xataliq qayta yüz bermisun"

Muxbirimiz jewlan
2021-06-02
Share
Élzabit linch: Nyu-yorkliq adwokat élzabit linch(Elizabeth M. Lynch) Xanim.
chinalawandpolicy.com

Yéqinda "Parawanliq" (Commonweal) zhurnilida nyu-yorkliq adwokat élzabit linch (Elizabeth M. Lynch) Ning "Qayta yüz bermisun: yehudiy chong qirghinchiliqidin ibret élip, xitaydiki Uyghurlargha yardem qilish" namliq maqalisi élan qilin'ghan bolup, ötken esirde yehudiylar natsist gérmaniyesining omumyüzlük qirghinchiliq qilishigha uchrighanda amérika hökümitining yehudiy musapirlirini qobul qilish ishlirida ötküzgen xataliqliri körsitip bérilgen hemde bügünki künde kommunist xitayning irqiy qirghinchiliqigha uchrap kéliwatqan Uyghurlarni qutquzush ishlirida amérikining ötmüshtiki tarixiy xataliqini tekrarlimasliqi kérekliki eskertilgen.

Ilzabit xanim ziyaritimizni qobul qilip, özining 2018-yil lagérlar mesilisi xelq'aragha ashkarilan'ghandin kéyin lagérdiki Uyghurlar, bolupmu Uyghur ayalliri uchrighan qebih xorluq we ziyankeshlikke diqqet qilishqa bashlighanliqini éytti, andin bu maqalining yézilishigha türtke bolghan amillarni tilgha élip mundaq dédi: "Men xitaydiki kishilik hoquq qanuni toghruluq izdinip keldim, bu méning asasliq kespim bolmisimu, lékin asasliq ishim dep qaraymen. Bu bir qanche yildin béri Uyghurlar duch kéliwatqan qebih zorawanliqqa diqqet qilip keldim. Men nyu-yorkta yashaymen, bu yerde irqiy qirghinchiliqtin aman qalghan insanlar bar, köpliri ölüp ketti, buning ichide bir qoshnamning hékayisi manga bekla tesir qildi we Uyghurlarning béshigha kéliwatqan ishlar heqqide méni oylandurdi. Bolupmu, panahliq tiligüchi Uyghurlarni amérikigha élip kélish toghruluq qanun layihiliri muzakire qiliniwatqan bügünki künde, men amérika bu ishta téximu köp mes'uliyetni üstige élishi kérek dep oylaymen".

Bu maqalide bayan qilinishiche, natsistlar 1935-yil élan qilghan "Nyurimburg irq-millet qanuni" gha asasen gérmaniyelik yehudiylarning salahiyitini élip tashlighan, ularning karxanilirini "Ariyanlashturghan", yehudiy karxanichiliri özining dukanlirini yehudiy bolmighanlargha erzan sétip bérishke mejburlan'ghan. Natsistlar yene 1933-yilila qurup chiqqan dakow mejburiy emgek lagérigha yehudiylarni keng-kölemlik tutup solashqa bashlighan, 1938-yil 11-ayning 9-, 10-künliri natsistlar bir kéchidila köpligen yehudiy baylirining binaliri, dukanliri we yehudiy ibadetxanilirining eyneklirini chéqip tashlighan. Bu tarixta "Xrustal kéchisi" dep atalghan. Bu weqeler shu yillardila amérika metbu'atlirida keng xewer qilin'ghan, amérikaliqlar gérmaniyediki yehudiylargha qarshi öchmenlik we ziyankeshlikning barghanséri küchiyiwatqanliqini bilgen, amérika prézidénti rozwélitmu "Xrustal kéchisi" weqesini eyibligen. Emma buninggha qarshi emeliy heriket qollanmighan.

1939-Yil 6-ayda amérika yehudiylarni toshup kelgen bir musapirlar paraxotini tosup qoyghan. Chünki amérikaning 1924-yildiki "Ser xillarni qobul qilishni asas qilghan köchmenler qanuni" gha asasen gérmaniyege bérilgen köchmenler sani 27ming 370 kishi bolup, bu san alliqachan toshup qalghan. Netijide, bu paraxottiki 937 kishining hemmisi yawropagha qayturulghan, uning ichide 254 kishi irqiy qirghinchiliqning qurbani bolup ketken. Bir nechche aydin kéyin amérika kéngesh palata ezasi robért wagnér bilen awam palata ezasi édis rogérs bir qanun layihesini otturigha qoyup, 20 ming gérmaniyelik yehudiylarning perzentlirini amérikagha qobul qilish teklipi sun'ghan. Emma 67 pirsent amérikiliq bu qanun layihesige qarshi turghini üchün dölet mejlisidin ötmigen. 2-Dunya urushi ayaghlashqanda 1 milyon 500 ming yehudiy balilirining qirghinchiliqta ölgenliki otturigha chiqqan.

Maqalide körsitilishiche, eyni chaghda amérikaliq siyasetchilerning hemmisi gérmaniyede yüz bériwatqan irqiy qirghinchiliqtin xewer tapqan. Amérikaning gérmaniyediki konsolliri amérikagha wiza iltimas qilghan yehudiy köchmenliri bilen qerellik körüshüp turghan؛ shundaqla ular yene natsistlarning emeldarliri bilenmu körüshüp turghachqa, yehudiylarning béshigha kelgüside néme ishlarning kélidighanliqini hemmidin yaxshi bilgen. 1938-Yil amérika konsoli raymond géyst washin'gtondiki rehberlirige yazghan xétide mundaq dégen: "Gérmanlar yehudiylar mesilisini bashqa döletlerning yardimige tayanmayla hel qilish qararigha keldi. Bu, yehudiylarning hemmisi ölidu, dégenlik".

Élzabit xanim bu maqaliside, ötken esirde yüz bergen we "Qayta yüz bermisun" déyilgen yehudiy chong qirghinchiliqining 4 yildin béri xitayda yüz bérip kéliwatqanliqini, Uyghur rayonidiki 380 lagérgha solan'ghan milyonche insanning xalighanche öltürülüwatqanliqi yaki qul qiliniwatqanliqi, ayallarning basqunchiliqqa uchrawatqanliqi we tughmas qiliwétilgenliki, Uyghur baylirining öyliri we dukanlirining chéqiwétilip, mal-mülkining xitaylargha ötküzüp bérilgenliki, minglighan meschitlerning chéqiwétilgenliki, bu paji'elerning eyni chaghdiki "Xrustal kéchisi" ni eslitidighan qabahetlik tragédiye ikenlikini bayan qilghan.

Élzabit xanimning qarishiche, xitayning bügünki künde Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchiliqi bilen natsistlarning öz waqtida yehudiylargha élip barghan irqiy qirghinchiliqi otturisida nurghun oxshashliq bar iken we xitay bu qirghinchiliqni téximu yuqiri téxnikiliq wasitiler bilen élip bériwétiptu. U bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Menche bu mejburiy emgektin paydilinish mesilisi kishining diqqitini tartidu. Gérmaniyedimu 1933-yili ölüm lagérliri qurulghan, emma u emgek lagérliri dep atalghan. 1938-Yil "Xrustal kéchisi" weqesi yüz bergen, natsistlar we adettiki xelqmu yehudiy ibadetxaniliri bilen dukanlirini weyran qilghan. Bügün shinjangdimu nurghun muqeddes meschitler we mazarliqlar chéqiwétildi. Bular bir qétimdila yüz bergen ishlar emes. Bügün xitay hökümiti eyni chaghda natsistlar yehudiylargha qirghinchiliq yürgüzgendek téz sür'ette heriket qilmaywatqandek körünsimu, emma siz u ikkisining otturisidiki oxshashliqni köreleysiz. Bu oxshashliqni körüsh nahayiti muhim. Köpligen kishiler xitaydiki irqiy qirghinchiliqni "Yéngi tiptiki irqiy qirghinchiliq" dep mundaqla tenqidlep qoyushidu, men buninggha qarshi. Her bir ishning xaraktéri we ehwali oxshimaydu, emma irqiy qirghinchiliqni bir-birige sélishturmasliq, irqiy qirghinchiliqni irqiy qirghinchiliq dep bilish kérek, shundila xataliq ötküzüshtin saqlan'ghili we qutquzushqa mohtaj kishilerni qutquzghili bolidu".

Élzabit xanim maqaliside mundaq dep yazghan: "Amérika hökümiti xitayning shinjangdiki qilmishlirini irqiy qirghinchiliq dep étirap qildi. Emma Uyghurlarni amérikagha qobul qilidighan héchqandaq heriket qollan'ghini yoq. Shundaqtimu hazir amérika awam palatasi we kéngesh palatasida muzakire qiliniwatqan bir nechche qanun layihisi bu ehwalni özgertishi mumkin. Amérikaning panahliq bérish qanunigha asasen, Uyghurlar we bashqa musulman türkiy xelqler "Ikkinchi derijilik alahide étibargha érishküchiler" (P2) salahiyitige ige bolidu. Bu salahiyetke érishküchiler dunyaning qeyiridila bolsa amérika hökümitidin özlirini qobul qilishni biwasite iltimas qilsa bolidu we özlirining ziyankeshlikke uchrighanliq ehwalini ispatlap yürmisimu bolidu".

Élzabit xanim amérikadin panahliq tiligüchi Uyghurlargha munasiwetlik qanun layihesi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Men ashu qanun layihesining ötüshini chin dilimdin ümid qilimen. Chünki bu qanun layihesi türkiyege oxshash döletlerde yashawatqan we xitayning bésimi bilen xitaygha qayturulup jazalinish tehditige uchrawatqan Uyghurlargha yardem béreleydu. Shundaq bolghanda u döletlerde yashawatqan Uyghurlarning téz arida amérikagha kélishige asanliq yaritilidu. Bu qanun layihesi boyiche bolghanda, amérikigha qobul qilinidighan Uyghurlar amérikadin panahliq tiligüchiler ichide alahide étibargha érishidu, qobul qilinidighanlarning sani hazirqi musapirlar sanining sirtida bolidu, menche bu nahayiti muhim, shundaq bolghanda bash panahliq tiligüchilerning sanimu tesirge uchrimaydu.".

Élzabit xanimning qarishiche, amérika hökümiti aldi bilen amérikada yashawatqan Uyghur panahliq tiligüchilerning iltimasini qobul qilishi kérek iken. Baydin hökümiti ziyankeshlikke uchrighuchi Uyghurlar üchün bir fond tesis qilip, shinjangdin qanunsiz kirgen paxta, pemidur we bashqa mehsulatlarni éksport qilghuchi karxanilarni jazalash arqiliq tapqan kirimni bu fonqa ishletse bolidiken. Amérika mushundaq konkrét heriket qollansa, bashqa démokratik, bay döletlerge zenjirsiman tesir körsitip, téximu köp Uyghurlarni qutquzuwélish imkaniyiti bolidiken.

Élzabit xanim bu maqaliside eyni chaghda natsistlar ishghal qilghan gollandiyede yashawétip, amérika hökümitidin yardem sorash arqiliq irqiy qirghinchiliqtin aman qalghan yehudiy ayal ennining hékayisini bayan qilish arqiliq, amérika hökümitidin bügünki künde dunyaning her qaysi jaylirida aman qélishni kütüp turuwatqan Uyghurlarghimu köngül bölüshni telep qilghan we maqalisini mundaq ayaghlashturghan: "Shinjangdiki irqiy qirghinchiliqni ayaghlashturush üchün amérika we bashqa döletler nurghun ishlarni qilishi kérek. Bolupmu xitaygha oxshash küchlük döletke köre shundaq qilishi kérek. Biz belkim musapirlarni orunlashturush mesilisini teleyge baghlap qoyush amillarni pütünley tügitelmeslikimiz mumkin. Emma biz bundaq ehwalni azaytalaymiz. Aldi bilen, musapirlar siyasitimizdiki qamlashmighan yerlerni chiqirip tashlishimiz kérek. Bolupmu mushundaq irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan ehwalda shundaq qilishimiz kérek. Shundila ˃qayta yüz bermisun˂ dégen sözning ehmiyiti bolidu".

Maqale aptori élzabit linch xarward uniwérsitéti qanun insitutining doktorluqini püttürgen adwokat bolup, ilgiri béyjingda bir yil turup tetqiqat bilen shughullan'ghaniken. 2019-Yil, "Washin'gton pochtisi géziti" qatarliq nopuzluq metbu'atlarda lagérdiki Uyghur ayalliri uchrawatqan ziyankeshlik toghruluq maqale élan qilghan. U hazir amérika-xitay munasiwetliri komitétining ezasi bolup, özi bash bolup qurghan "Xitayning qanun-siyasiti" (www.chinalawandpolicy.com) Namliq blogida Uyghurlar mesilisi we xitayning Uyghurlar üchün tüzgen qebih siyasetliri toghruluq bir nechche maqale élan qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet