Qazaqistanning peqet bir shehiridila 800 ge yéqin xitay puqrasining qanunsiz turuwatqanliqi éniqlandi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-11-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Qazaqistan puqralirining xitayning qazaqistanda köpiyip kétishige qarshi namayishidin körünüsh. 2019-Yili 4-séntebir. Almuta.
Qazaqistan puqralirining xitayning qazaqistanda köpiyip kétishige qarshi namayishidin körünüsh. 2019-Yili 4-séntebir. Almuta.
REUTERS

Melumki, buningdin bir ay ilgiri qazaqistan ammiwi axbarat wasitiliri we bir qatar közetküchiler almuta wilayitining bir xitay shirkitide 70 xitay puqrasining yerlik köchmenler qanunini buzghanliqi üchün memlikettin qoghlap chiqirilghanliqi heqqide xewer qilghanidi. Xitay ishchilirining qazaqistandin chiqiriwétilishi ötken ayda almuta wilayitining éskéldin nahiyeside orunlashqan "Sitich konstrukti'on" shirkitide xitay ishchiliri we yerlik ahale otturisida yüz bergen toqunushidin kélip chiqqan bolup, tekshürüshler netijiside mezkur shirkette ishlewatqan 70 xitay puqrasining elde qanunsiz yürgenliki éniqlan'ghanidi.

Yéqinda "Azadliq" radiyosida élan qilin'ghan "Yüzligen xitayliqlarning qazaqistan'gha qanunsiz kirgenliki éniqlandi" namliq maqalide éytilishiche, qazaqistanning atiraw shehiride jinayet guruppisi qurulup, u xitay puqralirigha saxta höjjetlerni teyyarlash bilen shughullan'ghan. Mezkur jinayet guruppisi üstidin sot bolup, bu jeryanda ularning 2 minggha yéqin xitay puqrasigha qazaqistan'gha qanunsiz kirish üchün höjjet teyyarlimaqchi bolghanliqi hemde 758 ademning qanunsiz tizimgha élin'ghanliqi éniqlan'ghan.

Maqalide mundaq déyilgen: "Qazaqistan'gha saxta emgek köchmenlirini kirgüzüshke nursultan shehirining turghuni yardem bergen. U burun xitayda bilim élip, az waqit qazaqistan tashqi ishlar ministirliqining konsulluq xizmet bashqarmisining wiza bérish idariside ishligen. Tashqi ishlar ministirliqidiki tonushlirining yardimi bilen u chet'elliklerge qanunsiz höjjetler teyyarlap bergen."

Maqalidin melum bolushiche, mezkur jinayet guruppisi 2015-2018-yillar ariliqida mushu ishlar bilen shughullan'ghan iken. Bu guruppa xitayning 2 minggha yéqin puqrasigha wiza élish üchün 35 ke yéqin saxta mehkimiler teripidin teklipnamiler ewetken we qazaqistan yéride 758 xitayliqni qanunsiz tizimlighan. Bu jehette mezkur xitay puqralirining shexsiy ishlar boyiche kelgenliki éniqlan'ghan.

Maqalide yene mundaq déyilgen: "Jinayet guruppisi mushu waqit ariliqida xitaydiki bashliqidin eng az dégende 140 milyon tengge alghanliqi éniqlandi. Uning 84, 5 milyoni emeldarlarning, saqchi xizmetchiliri we wasitichilarning yanchuqigha chüshken."

Siyasetshunas dos köshimning qarishiche, bu yerde gep peqet xitay puqraliridila emes, belki bu qazaqistanliq emeldarlarning parixorluqqa uchrighanliqining bir körünüshi iken. U mundaq dédi: "Beziliri buningdin pul, payda tapidu. Xitaylarning bu yerde qanunsiz qélishi üchün köchmenler saqchiliri ichide pul élip, yüridighan mekkarlarmu bar. Méning oyumche, bu yerde memliket chet'eldin qanunsiz kiriwatqanlarni toxtitish wezipisini atquralmaywatidu. Bu peqet xitaylarghila munasiwetlik emes. Bizde özbéklermu, tajiklarmu bar. Ularmu qanunni buzuwatidu. Qisqisi, buning barliqigha memliket özi eyiblik dep oylaymen."

Qazaqistanda xitay puqraliri yüzlep qanunsiz turuwatqan bir mezgilde xitay qazaqistanliqlargha wiza bérish resmiyetlirini qiyinlashturuwetken. Buning aqiwitide ikki terep puqraliri tughqan yoqlash mumkinchilikliridin mehrum bolmaqta.

Bu heqte xitaydiki qazaqlar mesilisi bilen shughulliniwatqan "Atayurt pida'iyliri" teshkilatining rehbiri érbol dewlétbékuli mundaq dédi: "Üch yildin buyan xitay qazaqistandin xitaygha chiqidighan wiza mesilisini qiyinlashturuwetti. Bu yerde eng birinchi zerdab chékiwatqanlar xitaydin köchüp kelgen qazaqlar. Sewebi hemmisining dégüdek u yaqta uruq-tughqanliri qaldi. Xitay hökümiti puqraliqtin chiqish resmiyitini qiyinlashturup, wiza bermeywatidu, qolidin kélishiche tosalghuluq qiliwatidu. Emdi xitaylarning qazaqistan'gha kélishi ongayliship ketti. Ular sayahet wizisi bilen kélip, erkin ishlep, pul tépip kétiwatidu. Bir atirawning özidila 2000 gha yéqin xitayning qanunsiz turuwatqanliqi éniqlandi. Chimkentte bir zawutning özide 3000 xitayning ishlewatqini éniq. Öskemen tash yolidiki xitay shirkitide 68 xitay puqrasining qanunsiz ishlewatqanliqi éniqlinip, ular sot arqiliq eldin chiqiriwétildi. Emdi tekshürülmigen qanchilighan yerler bar. Ularning barliqida xitaylar erkin-xatirjem ishlewatidu. Ularning kélishimu ongay, kétishimu ongay."

Érbol dewlétbékuli mushu yili xitaydiki aliy oqush orunlirigha chüshken qazaqistanliq oqughuchilarningmu wiza élish mesiliside köp qiyinchiliqlargha duch kelgenlikini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Biz mushu ehwallarni közde tutup, 1-noyabirda xitayning almutadiki konsuligha barduq we wiza mesilisini yéniklitish telipini qoyduq. Asasen xitaydin kelgen qazaqlargha xitaydin teklipname telep qilinidu. Teklipname élish üchün u yaqtiki puqraliqi bir tutash yoqitilghan bolushi kérek. Xitay xelq jumhuriyitining puqralar qanunida uning puqraliri ikkinchi bir memliketning puqraliqini qobul qilghan kündin bashlap xitay puqraliqidin aptomatik halda chiqirilidu déyilgen. Shundaq bolup turup, xitay bir puqrasinimu undaq puqraliqtin chiqarmaydu. Özi kelsun, özi chiqsun dégen telepni qoyuwatidu. Baray dése wiza bermeydu. Ikki memlikettiki qérindashlirimiz mana mushundaq qiyinchiliqlargha duch kéliwatidu. Xitayda qazaqlar bérip-kélip yürse, sherqiy türkistanda boluwatqan siyasiy ehwallarni, siyasiy lagérlarni, u yerde az sanliq milletlerge körsitiliwatqan bésimni dunyagha ashkara qilip qoyidu dégen qorqunch bar bolush kérek."

Dos köshim ependi bu heqte mundaq dédi: "Méningche, buning asasiy sewebi xitay memlikette térrorchiliqqa, diniy esebiylikke qarshi küreshni heddidin tashqiri ashuruwetkenlikidin bolsa kérek. Buni biz xitayning az sanliq milletlerge qarita élip bériwatqan basturush siyasitidin körüwatimiz. Shexsen méning pikrimche, bu heqte bashqa memliketler éytiwatidu. Bizning qérindashlirimiz qamalghandin kéyin bizmu ötken yili xitaygha nota ewetishke mejbur bolduq. Shexsen özümning xitay bu mesilini yénikleshtüridu dégen oyum bar. Biz u yaqtiki qandashlirimiz mesilisini xelq'ara derijide yenimu kötürimiz. Buning axiri qazaqistandiki xitaylarghimu tégishi bek mumkin. Hazir qazaqistanda xitaygha bolghan selbiy köz qarash küchiyiwatidu. Buning barliqi xitayning térrorchiliq we diniy esebiylikke qarshi programmisining chégrasidin chiqip, insan heqlirini buzush derijisige kötürülüshining aqiwiti, dep oylaymen."

Dos köshim bu yerde lagérlardin tashqiri yenimu muhim mesililerning bar ikenlikini, bezi qoshna memliketlerning Uyghur élide yüz bériwatqan ehwallargha biperwa qarawatqanliqini tekitlidi.

Toluq bet