Qazaqistan Uyghurliri edebiyat féstiwali ötküzdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-05-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur tili we edebiyati mu'ellimlirining 2-rayonluq ilmiy muhakime yighini qatnashquchilar xatire sürette. 2014-Yili 26-aprél, almata.
Uyghur tili we edebiyati mu'ellimlirining 2-rayonluq ilmiy muhakime yighini qatnashquchilar xatire sürette. 2014-Yili 26-aprél, almata.
RFA/Oyghan

Qazaqistandiki Uyghurlarning milliy örp-adetliri, sen'iti, medeniyiti, edebiyatini saqlap qélish we ularni terghib qilishta ana tilining muhim rol oynaydighanliqigha alahide ehmiyet bérilip kéliwatqanliqi melum. Bu jehette memliketning asasen almuta shehiri we almuta wilayitige jaylashqan Uyghur tilliq mektepler, shundaqla her xil Uyghur teshkilatliri türlük pa'aliyetlerni ötküzüp kelgenidi.

Bu yili dunyagha tarighan korona wirusi sewebidin qazaqistanda pewqul'adde halet hemde karantin tertipi élan qilin'ghan bolsimu, Uyghurlar bar mumkinchiliklerdin paydilinip, ehwali éghir a'ililerge, ikkinchi dunya urushi, yeni sowét-gérman urushi qatnashquchilirigha, tebi'iy apet yüz bergen yerlerge maddiy yardem bérishke oxshash pa'aliyetlerni ötküzüp kelmekte. Yéqinda bolsa, mektep oqughuchiliri arisida ataqliq sha'ir abduméjit döletofning xatirisige béghishlan'ghan jumhuriyetlik "Bahar qaytidu" edebiyat féstiwali bolup ötti.

Féstiwalni teshkilligen "Uyghur mekteplirini qollash fondi" ning mudiri, doktor alimjan hemrayéf ependining pikriche, bolupmu 2000-yillardin bashlap qazaqistan Uyghurlirining milliy ma'aripi, edebiyati köpligen özgirishlerge xirislargha duch kelgen iken. U bu yönilishlerde peyda bolghan mesililerni hel qilish meqsitide "Uyghur mekteplirini qollash fondi" ni teshkilligenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Meqset ikki yönilishte élip bérildi. Birinchisi, milliy edebiyatimizni janlandurush. Ikkinchi, milliy ma'ariptiki mesililer, xirislar, ularning yéshish yolliri. Mushu ikki yönilishte janliq pa'aliyet élip bériwatqinimizgha 10 yil boldi. Bu yili 7 yil boldi emgekchiqazaq nahiyesi Uyghur étno-medeniyet merkizi bilen hemkarliqta körünerlik sha'irimiz abduméjit döletof namidiki 'bahar qaytidu' féstiwalini teshkil qilghinimizgha. Bu féstiwal kündin-kün'ge küchiyip, ammiwi bir medeniy heriketke aylandi. Féstiwal asasida yene ikki yönilishte ish élip bériwatimiz. Birinchi, öz ijadiyiti boyiche talantliq oqughuchilarni izdep tépish. Ikkinchi ediblirimizning eserlirini oqush."

Alimjan hemrayéf bügünki kün'giche mezkur féstiwalgha omumen 500 din oshuq, her yili bolsa, 50-60 etrapida mektep oqughuchisining qatnishidighanliqini, shularning ichidin 10 balining tallinip, her xil mukapatlargha teqdirlinidighanliqini bildürdi. Memlikette élan qilin'ghan karantin sewebidin bu yilqi féstiwal tor arqiliq ötkeniken.

Alimjan hemrayéf yene mundaq dédi: "Biz 20-esirde ana diyarida bolsun, chong ziyaliylarni tartqan medeniy qirghinchiliqlargha uchrighan xelq süpitide qaytidin öz medeniyitimizge warisliq qilish mesilisi nahayiti chong mu'emma bolup turmaqta. Biz on esir jushqun rawajlan'ghan milliy edebiyat nemunilirini téxiche chongqur oqup, bilim kételmeywatimiz. Bu milliy medeniyitimizning tüp asasidin özgirishige sewebchi boluwatqan amil, xiris dep qaraymen. Hazir öz millitining yiltizigha qaytip kélish, tetqiq qilish jeryanliri kücheydi. 'Uyghur mekteplirini qollash fondi'mu mushu jeryanda öz pa'aliyitini dawamlashturmaqta."

Alimjan hemrayéfning éytishiche, fond pa'aliyitini hertereplime qollap-quwwetleshte almuta wilayitining emgekchiqazaq nahiyelik Uyghur étno-medeniyet merkizi, jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi yénidiki "Janan" fondi, almuta sheherlik Uyghur medeniyet merkizi, shundaqla köpligen ziyaliylar alahide közge körün'gen iken. U bu yili uyushturulghan "Bahar qaytidu" edebiyat féstiwalining ikki chong murasim harpisida, yeni dunya Uyghurlirining medeniyet yili hemde bélarusiyede élan qilin'ghan qazaqistan Uyghur edebiyati yili harpisida ötkenlikini bildürdi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan filologiye penlirining kandidat doktori, sha'ire sha'irem baratowa xanim her qandaq millet üchün uning ana tilining birinchi orunda turidighanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Qazaqistanda Uyghur we bashqimu milletler üchün öz tilini, medeniyitini, örp-adetlirini saqlash we terghib qilishi üchün barliq mumkinchilikler mewjut. Bu heqte élimizning asasiy qanunidimu éytilghan. Uyghurlarni alidighan bolsaq, 60 tin oshuq mekteplerde perzentlirimiz ana tilida bilim éliwatidu, Uyghur tilida gézitlirimiz, zhurnallirimiz, mekteplirimiz üchün oqush qoralliri, edebiy eserlirimiz chiqiwatidu, akadémiyelik Uyghur tiyatiri ishlewatidu, qazaqistan yazghuchilar ittipaqida Uyghur edebiyati kéngishi pa'aliyet élip bériwatidu. Mushuning barliqini ana tilimizni saqlap qéliwatqanliqidin dep bilimen. Sewebi ana tilisiz sen'etningmu, edebiyatningmu, medeniyetningmu rawajlinishi, bir milletning millet süpitide saqlinip qélishimu mumkin emes."

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan almuta shehiri murat hemrayéf namidiki ottura mektepning Uyghur edebiyati mu'ellimi, filologiye penlirining kandidat doktori hakimjan hemrayéf ependi mundaq dédi: "Qazaqistandiki Uyghur mektepliri we ayrim teshkilatlar teripidin uyushturuluwatqan köpligen sen'et we edebiyat féstiwallirida Uyghur edebiyatining klassik we zamaniwi wekillirining, shu jümlidin tarixiy wetinimizde ijad qilghan köpligen sha'ir we yazghuchilar eserlirining terghib qilinip kéliwatqanliqi yaxshi melum. Buningdin tashqiri, Uyghur mektepliri üchün neshr qiliniwatqan oqush qorallirigha qazaqistan Uyghur edibliridin tashqiri Uyghur diyaridiki ataqliq sha'ir-yazghuchilirimizning ijadiyetliri kirgüzülgen. Shu sewebtin oqughuchilirimiz tarixiy wetinimizdiki Uyghur edebiyati heqqide melum derijide melumat alalaydu. Shundaqla xelq arisida terghib qilish meqsitide ularning eserlirini qayta neshr qilishqimu ehmiyet bériliwatqanliqini éytish kérek. Bu yerde chiqiwatqan Uyghur tilidiki gézit-zhurnallarda, ayrim toplamlarda ularning eserliri pat-pat élan qilinip turidu. Démek asasiy edebiyat xezinilirimiz toplan'ghan tarixiy wetinimiz bilen alaqimiz üzülmey kéliwatidu."

Igilishimizche, hazir qazaqistanda Uyghur baliliri 60 tin oshuq mekteplerde ana tilida bilim éliwatqan bolup, ularning omumiy sani 15 mingdin ashidiken. Bezi mutexessisler resmiy melumatlar boyiche 250 minggha yéqin, ahale arisida taralghan melumatlar boyiche 500 ming etrapida Uyghur yashawatqan qazaqistanda bu körsetküchning töwen ikenlikini ilgiri sürmektiken. Uyghurlar zich olturaqlashqan bezi yéza-mehellilerde Uyghur tilida oquwatqan balilar sanining kémiyip kétishi Uyghur jama'etchilikini bi'aram qiliwatqan jiddiy mesililerning biri bolup, jem'iyetlik teshkilatlar, yurt aktipliri, ziyaliylar bu yönilishte ahale arisida teshwiq-terghib ishlirini toxtimay yürgüzüp kelmekte.

Toluq bet