Almutada qazaqistan Uyghurlirigha béghishlan'ghan énsiklopédiye yoruq kördi

Yéqinda almuta shehiride “Uyghurlar: énsiklopédiyelik melumatname” namliq kitab yoruq kördi. Tagh inzhénéri, proféssor, qazaqistan milliy jughrapiye jem'iyitining ezasi abdullajan samsaqof teripidin teyyarlan'ghan mezkur emgekning yoruq körüshi munasiwiti bilen 27-dékabirda tor arqiliq kitabni tonushturush murasimi bolup ötti. Uninggha qatnashqan ziyaliylar, jem'iyetlik birleshmiler wekilliri we bashqilar kitabning Uyghurlar üchün ehmiyiti, qazaqistanda yashawatqan Uyghurlarning ötmüsh tarixi we medeniy hayati heqqide öz pikirlirini otturigha qoydi. Ular shundaqla kitab aptori abdullajan samsaqofning emgikige yuqiri baha bérip, bu emgekning peqet qazaqistanla emes, belki pütkül Uyghurlar üchün chong ehmiyetke ige ikenlikini tekitlidi.

Jem'iy 37 basma tawaqqa, yeni 600 betke ige “Uyghurlar: énsiklopédiyelik melumatname” namliq kitab “Aris” neshriyati teripidin neshir qilin'ghan bolup, u üch qisimdin terkib tapqan. “Uyghurlar tarixidin” dep atalghan birinchi qisimda tarix, edebiyat, bilim, teswiriy sen'et we mémarchiliq, ilim-pen, bedi'iy hönerwenchilik, muzika, ussul we tiyatér, en'ene we örp-adetler, milliy oyunlar we ta'amlar heqqide qisqiche melumat bérilgen. Ikkinchi qisimda 620 neper tonulghan shexsning ömür bayani orun alghan. Shundaqla mezkur qisimda ammiwi axbarat wasitiliri, oqush orunliri, jem'iyetlik birleshmiler, saz eswapliri, Uyghur tarixi we medeniyitining muhim weqelirige béghishlan'ghan 400 ge yéqin maqalilar bérilgen. Uningda shundaqla özbékistan, qirghizistan we türkmenistan Uyghurliri heqqidimu matériyallarmu bérilgen. Emdi “Qoshumchilar” dep atalghan üchinchi qisimda bolsa isimliq körsetküch, qisqartilghan sözler tizimi, paydilinilghan edebiyatlar we bezi Uyghur memliketliri rehberlirining diplomatik xetliri bérilgen. Kitabqa tarix penlirining doktori, proféssor saghimbay qozibayéf we tarix penlirining kandidat doktori, proféssor tettigül qartayéwa pikir yazghan.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan kitab aptori abdullajan samsaqof ependi mezkur emgekning 2005-yili yoruq körgen “20-Esirdiki meshhur Uyghurlar: qazaqistan, özbékistan, qirghizistan, türkmenistan” namliq kitab asasida teyyarlan'ghanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “2005-Yili 350 tin artuq shexsning ömür bayani chiqti. U peqet tezkire süpitide chiqti. Bügünki künde u énsiklopédiye bolup chiqiwatidu. Bu yerde énsiklopédiye bolsa dégen köp teklipler boldi. Hökümet ornidiki ademlermu buni tewsiye qildi.”

Abdullajan samsaqof yene bu kitabta qazaqistan we ottura asiyadiki Uyghurlardin sirt yene mehmut qashqeri, yüsüp xas hajip, amannisaxan qatarliq Uyghur namayendiliri heqqide melumatlarning bérilgenlikini, ular heqqide yézilghan eserlerning, mesilen, qazaqistandiki quddus ghojamyarof namidiki jumhuriyetlik dölet Uyghur muzika komédiye tiyatirida sehnileshtürülgenlikini bildürdi.

Abdullajan samsaqof tonushturush murasimining xelqara derijide ötkenlikini alahide tekitlidi.

U mezkur kitabni teyyarlashta qazaqistanda we bashqimu memliketlerde neshir qilin'ghan énsiklopédiyelerdin köp ögen'genlikini otturigha qoydi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qirghizistandiki “Ittipaq” zhurnalining bash muherriri, pelsepe penlirining kandidat doktori ekberdan bawudunof ependi mundaq dédi: “Abdullajan samsaqof 2005-yili ‛20-esir Uyghur namayendiliri‚ namliq kitabini neshirdin chiqirip, keng xelq ammisining alqishigha sazawer bolghan idi. Elwette, mundaq bir milletning énsiklopédiyesini bir kishi emes, bir pütün institut teyyarlap chiqiridighan ish. Shuninggha qarap, abdullajanning bu kitabigha köp ejir singdürgenlikini körüwatimiz. Shundaqla bu kitab qazaqistan Uyghurliri üchünla emes, belki barliq Uyghur xelqi üchün üchün chong xushalliq dep oylaymen.”

Turan uniwérsitétining proféssori, tarix penlirining doktori ablehet kamalof ependi kitabning ehmiyiti heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Eng aldi bilen énsiklopédiyelik xaraktérge ige her qandaq bir emgek melum bir sahe boyiche melumatlarni tertipke salidu. Endi söz boluwatqan kitabqa kelsek, u qazaqistandiki Uyghur jama'esining tarixi we medeniyiti heqqide ene shu Uyghurlarning ömür bayanliri arqiliq sistémiliq chüshenche béridu. Qazaqistan Uyghurlirining tarixi we medeniyitidiki bezi pakit we weqelerni éniqlash üchün melumat matériyali süpitidimu bu emgekning ehmiyiti chong. Kitabning jem'iyetlik ehmiyiti shuningdiki, uning rus tilida neshir qilinishi bashqimu milletlerning Uyghurlarning tarixi, medeniyiti we hazirqi tereqqiyati, qazaqistan we merkiziy asiyaning bashqimu ellirining rawajlinishigha qoshqan töhpisi bilen tonushushigha imkaniyet béridu. Kitabning yene bir alahidiliki shuningdiki, u qazaqistan Uyghurlirining eqliy hayatining bir mehsulati süpitide élimizde yüz bériwatqan hazirqi ijtima'iy jeryanlarni bolupmu qazaqistanda yashawatqan xelqlerning tereqqiyati we bir pütün qazaqistanliq idiyening shekillinishi bilen zich alaqide teswirleydu.”

Ablehet kamalof yene mezkur emgekte qazaqstan Uyghurlirining hayatida yüz bergen barliq eng muhim weqelerning kölemlik maqalilar sheklide bérilgenlikini tekitlidi. Rusiye impériyesining ili sultanliqigha nisbeten tutqan siyasiti, ili wilayitining rusiye teripidin bésiwélinishi, ili Uyghurlirining yettisugha köchüshi, Uyghur yézilirining qurulushi, qazaqstan Uyghurlirining jughrapiyelik orunlinishi, Uyghurlarning 1916-yilqi rusiye siyasitige qarshi qozghilanggha qatnishishi, 1918-yili “Atu paji'esi” dep nam weqede Uyghur ahalisining qirghin qilinishi, sowét-gérman urushi, urushtin kéyinki xelq igilikining tiklinishi, Uyghurlarning musteqil qazaqistan'gha qoshqan töhpisi ene shular jümlisidinken. Kitabta shundaqla pütkül Uyghur xelqining tarixigha a'it matéryallarmu, shu jümlidin Uyghur qaghanliqi we Uyghur idiquti, Uyghurlarning tarixiy wetinidiki milliy-azadliq heriketliri, yettisher döliti, ikki sherqiy türkistan jumhuriyiti heqqide melumatlar orun alghan.

Igilishimizche, abdullajan samsaqof 40 tin oshuq ilmiy-ammibapliq maqalilarning aptori bolup, ular qazaqistandiki bir qatar gézit we zhornallirida dawamliq élan qilinip kelgeniken. “Qarabalasaghun'gha siyahet”, “Qedimiy beshbaliqqa siyahet”, “Por-bajin”, “Turpan karizliri”, “Xoten qeghizi” qatarliq maqaliliri oqurmenler arisida küchlük inkas qozghighanken.