Алмутада қазақистан уйғурлириға беғишланған енсиклопедийә йоруқ көрди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-12-28
Share
Алмутада қазақистан уйғурлириға беғишланған енсиклопедийә йоруқ көрди Алмута шәһиридә йоруқ көргән “уйғурлар: енсиклопедийәлик мәлуматнамә” намлиқ китабниң муқависи. 2020-Йили декабир.
RFA/Oyghan

Йеқинда алмута шәһиридә “уйғурлар: енсиклопедийәлик мәлуматнамә” намлиқ китаб йоруқ көрди. Тағ инженери, профессор, қазақистан миллий җуғрапийә җәмийитиниң әзаси абдуллаҗан самсақоф тәрипидин тәйярланған мәзкур әмгәкниң йоруқ көрүши мунасивити билән 27-декабирда тор арқилиқ китабни тонуштуруш мурасими болуп өтти. Униңға қатнашқан зиялийлар, җәмийәтлик бирләшмиләр вәкиллири вә башқилар китабниң уйғурлар үчүн әһмийити, қазақистанда яшаватқан уйғурларниң өтмүш тарихи вә мәдәний һаяти һәққидә өз пикирлирини оттуриға қойди. Улар шундақла китаб аптори абдуллаҗан самсақофниң әмгикигә юқири баһа берип, бу әмгәкниң пәқәт қазақистанла әмәс, бәлки пүткүл уйғурлар үчүн чоң әһмийәткә игә икәнликини тәкитлиди.

Җәмий 37 басма таваққа, йәни 600 бәткә игә “уйғурлар: енсиклопедийәлик мәлуматнамә” намлиқ китаб “арис” нәшрияти тәрипидин нәшир қилинған болуп, у үч қисимдин тәркиб тапқан. “уйғурлар тарихидин” дәп аталған биринчи қисимда тарих, әдәбият, билим, тәсвирий сәнәт вә мемарчилиқ, илим-пән, бәдиий һөнәрвәнчилик, музика, уссул вә тиятер, әнәнә вә өрп-адәтләр, миллий оюнлар вә таамлар һәққидә қисқичә мәлумат берилгән. Иккинчи қисимда 620 нәпәр тонулған шәхсниң өмүр баяни орун алған. Шундақла мәзкур қисимда аммиви ахбарат васитилири, оқуш орунлири, җәмийәтлик бирләшмиләр, саз әсваплири, уйғур тарихи вә мәдәнийитиниң муһим вәқәлиригә беғишланған 400 гә йеқин мақалилар берилгән. Униңда шундақла өзбекистан, қирғизистан вә түркмәнистан уйғурлири һәққидиму материялларму берилгән. Әмди “қошумчилар” дәп аталған үчинчи қисимда болса исимлиқ көрсәткүч, қисқартилған сөзләр тизими, пайдилинилған әдәбиятлар вә бәзи уйғур мәмликәтлири рәһбәрлириниң дипломатик хәтлири берилгән. Китабқа тарих пәнлириниң доктори, профессор сағимбай қозибайеф вә тарих пәнлириниң кандидат доктори, профессор тәттигүл қартайева пикир язған.

Радийомиз зияритини қобул қилған китаб аптори абдуллаҗан самсақоф әпәнди мәзкур әмгәкниң 2005-йили йоруқ көргән “20-әсирдики мәшһур уйғурлар: қазақистан, өзбекистан, қирғизистан, түркмәнистан” намлиқ китаб асасида тәйярланғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “2005-йили 350 тин артуқ шәхсниң өмүр баяни чиқти. У пәқәт тәзкирә сүпитидә чиқти. Бүгүнки күндә у енсиклопедийә болуп чиқиватиду. Бу йәрдә енсиклопедийә болса дегән көп тәклипләр болди. Һөкүмәт орнидики адәмләрму буни тәвсийә қилди.”

Абдуллаҗан самсақоф йәнә бу китабта қазақистан вә оттура асиядики уйғурлардин сирт йәнә мәһмут қашқәри, йүсүп хас һаҗип, аманнисахан қатарлиқ уйғур намайәндилири һәққидә мәлуматларниң берилгәнликини, улар һәққидә йезилған әсәрләрниң, мәсилән, қазақистандики қуддус ғоҗамяроф намидики җумһурийәтлик дөләт уйғур музика комедийә тиятирида сәһниләштүрүлгәнликини билдүрди.

Абдуллаҗан самсақоф тонуштуруш мурасиминиң хәлқара дәриҗидә өткәнликини алаһидә тәкитлиди.

У мәзкур китабни тәйярлашта қазақистанда вә башқиму мәмликәтләрдә нәшир қилинған енсиклопедийәләрдин көп өгәнгәнликини оттуриға қойди.

Радийомиз зияритини қобул қилған қирғизистандики “иттипақ” журналиниң баш муһәррири, пәлсәпә пәнлириниң кандидат доктори әкбәрдан бавудуноф әпәнди мундақ деди: “абдуллаҗан самсақоф 2005-йили ‛20-әсир уйғур намайәндилири‚ намлиқ китабини нәширдин чиқирип, кәң хәлқ аммисиниң алқишиға сазавәр болған иди. Әлвәттә, мундақ бир милләтниң енсиклопедийәсини бир киши әмәс, бир пүтүн институт тәйярлап чиқиридиған иш. Шуниңға қарап, абдуллаҗанниң бу китабиға көп әҗир сиңдүргәнликини көрүватимиз. Шундақла бу китаб қазақистан уйғурлири үчүнла әмәс, бәлки барлиқ уйғур хәлқи үчүн үчүн чоң хушаллиқ дәп ойлаймән.”

Туран университетиниң профессори, тарих пәнлириниң доктори абләһәт камалоф әпәнди китабниң әһмийити һәққидә тохтилип, мундақ деди: “әң алди билән енсиклопедийәлик характергә игә һәр қандақ бир әмгәк мәлум бир саһә бойичә мәлуматларни тәртипкә салиду. Әнди сөз болуватқан китабқа кәлсәк, у қазақистандики уйғур җамаәсиниң тарихи вә мәдәнийити һәққидә әнә шу уйғурларниң өмүр баянлири арқилиқ системилиқ чүшәнчә бериду. Қазақистан уйғурлириниң тарихи вә мәдәнийитидики бәзи пакит вә вәқәләрни ениқлаш үчүн мәлумат материяли сүпитидиму бу әмгәкниң әһмийити чоң. Китабниң җәмийәтлик әһмийити шуниңдики, униң рус тилида нәшир қилиниши башқиму милләтләрниң уйғурларниң тарихи, мәдәнийити вә һазирқи тәрәққияти, қазақистан вә мәркизий асияниң башқиму әллириниң раваҗлинишиға қошқан төһписи билән тонушушиға имканийәт бериду. Китабниң йәнә бир алаһидилики шуниңдики, у қазақистан уйғурлириниң әқлий һаятиниң бир мәһсулати сүпитидә елимиздә йүз бериватқан һазирқи иҗтимаий җәрянларни болупму қазақистанда яшаватқан хәлқләрниң тәрәққияти вә бир пүтүн қазақистанлиқ идийәниң шәкиллиниши билән зич алақидә тәсвирләйду.”

Абләһәт камалоф йәнә мәзкур әмгәктә қазақстан уйғурлириниң һаятида йүз бәргән барлиқ әң муһим вәқәләрниң көләмлик мақалилар шәклидә берилгәнликини тәкитлиди. Русийә империйәсиниң или султанлиқиға нисбәтән тутқан сиясити, или вилайитиниң русийә тәрипидин бесивелиниши, или уйғурлириниң йәттисуға көчүши, уйғур йезилириниң қурулуши, қазақстан уйғурлириниң җуғрапийәлик орунлиниши, уйғурларниң 1916-йилқи русийә сияситигә қарши қозғилаңға қатнишиши, 1918-йили “ату паҗиәси” дәп нам вәқәдә уйғур аһалисиниң қирғин қилиниши, совет-герман уруши, уруштин кейинки хәлқ игиликиниң тиклиниши, уйғурларниң мустәқил қазақистанға қошқан төһписи әнә шулар җүмлисидинкән. Китабта шундақла пүткүл уйғур хәлқиниң тарихиға аит матерялларму, шу җүмлидин уйғур қағанлиқи вә уйғур идиқути, уйғурларниң тарихий вәтинидики миллий-азадлиқ һәрикәтлири, йәттишәр дөлити, икки шәрқий түркистан җумһурийити һәққидә мәлуматлар орун алған.

Игилишимизчә, абдуллаҗан самсақоф 40 тин ошуқ илмий-аммибаплиқ мақалиларниң аптори болуп, улар қазақистандики бир қатар гезит вә жорналлирида давамлиқ елан қилинип кәлгәникән. “қарабаласағунға сияһәт”, “қәдимий бәшбалиққа сияһәт”, “пор-баҗин”, “турпан каризлири”, “хотән қәғизи” қатарлиқ мақалилири оқурмәнләр арисида күчлүк инкас қозғиғанкән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт