Qazaqistanliq Uyghurlar öz milliy qediriyetlirini saqlashqa tirishmaqta

Almutadin ixtiyariy muxbirimiz oyghan teyyarlidi
2024.06.06
qazaqistan-awat-01

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

qazaqistan-awat-02

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

qazaqistan-awat-03

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

qazaqistan-awat-04

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

qazaqistan-awat-05

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

qazaqistan-awat-06

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

qazaqistan-awat-07

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

qazaqistan-awat-08

Almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq awat yézisida ötküzülgen Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan murasimdin körünüsh. 2024-Yili, may, almuta RFA/Oyghan

Ötken esirning 90-yillirining bashlirida sabiq sowét ittipaqi yimirilip, bashqa jumhuriyetler bilen bir qatarda qazaqistanmu musteqilliq alghan idi. Shuningdin buyan qazaqistandiki bashqa milletler bilen birlikte Uyghurlarmu qazaqistan jumhuriyitining puqrasi bolush süpiti bilen dölet yaritip bergen mumkinchiliklerdin paydilinip, özlirining medeniy-ma'arip ishlirini téximu keng da'iride rawajlandurmaqta.

Hazir qazaqistanda pütkül Uyghurlargha wekillik qiliwatqan jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizi, qazaqistan xelqi birleshmisining terkibide aktip pa'aliyet élip barmaqta. Shu jümlidin uning her qaysi wilayet we nahiyelerdiki shöbiliriningmu öz küntertipi boyiche pa'aliyet qiliwatqanliqi melum. Shularning biri almuta wilayiti Uyghur nahiyelik Uyghur medeniyet merkizidur. Nahiyening merkizi chonja yézisida orunlashqan bu jem'iyetlik birleshmini arlén osmanof bashqurmaqta. Mezkur merkezning yétekchilikide nahiyede köpligen pa'aliyetler, shu jümlidin awat yézisida Uyghur örp-adetlirige béghishlan'ghan chong murasim ötküzüldi.

Biz Uyghur nahiyelik Uyghur medeniyet merkizining re'isi arlén osmanof bilen alaqileshkinimizde, nahiyediki Uyghurlarning uzun yillardin buyan qazaq xelqi bilen dostane we inaq yashap kéliwatqanliqini tekitlidi. U, qazaqistanliq Uyghurlarning dölet yaritip bériwatqan imkaniyetlerdin paydilinip, özlirining milliy kimlikini saqlap qélishqa tirishiwatqanliqini otturigha qoydi.

Arlén osmanof ependi mundaq dédi: “Bizning Uyghur nahiyesining meqsiti, tariximizning qedimiy ikenlikini bilip, Uyghurlarning örp-adetlirini mushu zaman'gha layiq rawajlandurup, kelgüsi ewladlargha ötküzüp bérish bolup hésablinidu. Shu jümlidin nahiyege yéngidin kelgen hakim bota sérik qizining ‛yéqindin tonushsaq, Uyghurlarning örp-adetlirining körünüshliri bolsa‚ dégen iltimasi bolghachqa, nahiyemiz medeniyet merkizining ezaliri, yigit bashliri, xanim-qizlar, nuraniy anilar, aqsaqallar kéngeshlirining yardimi bilen mushu pa'aliyetni ötküzduq. Shuning bilen birlikte Uyghur nahiyesi hökümitining ichki siyaset xadimliri, medeniyet bölümi bashliqliri, medeniyet öyining re'isi, nahiyediki ‛arzu‚ ansambili rehbirining qollap-quwwetlishi bilen yaxshi pirogramma tüzülüp, Uyghurlarning burundin kéliwatqan örp-adetliri, oyunliri, ta'amliri körsitildi.”

Arlén osmanof Uyghurlarning ejdadliridin qalghan her xil milliy oyunlarning, resim-qa'idilerning köpchilikte chong qiziqish peyda qilghanliqini bayan qilip, yene mundaq dédi: “Mesilen, oshuq oynash, tepküch tépish, oqtash oynash, welley oynash, méhman kütüsh we törge teklip qilish qatarliq örp-adetliri, shuningdek ming yilliq tarixi bar meshripimizdin qisqa üzündiler körsitilip, meshrepning néme ikenliki, qanche qisimdin tüzülidighanliqi, qanchilik türi bar ikenliki, uni néme üchün qilidighanliqi namayish qilindi. Hazir térilghu boluwatidu. Shunga ‛térilghu meshripi‚ dep atilip, uning töt qismi bolidighanliqi, burundin ‛balangni mektepke, andin meshrepke ber‚ deydighan qa'idining barliqi, balilirini meshrepke élip kelgen körünüshler, shuningdek körgezme ornida qapaq, chömüch we bashqimu buyumlarni qandaq bézesh ishliri nahiyemizdiki xelqning qol hünerliri misalida körsitildi.”

Arlin osmanofning orunbasari seydalim amutof ependi qazaqistan hökümitining we bu elde yashaydighan bashqa milletlerning Uyghurlargha bolghan munasiwitining bölekche ikenlikini tekitlep, mundaq dédi: “Qazaqistan diyarida mekteplirimiz bar. Balilirimiz ana tilida erkin sözleydu. Tiyatirimiz, sen'itimiz yoqalmidi. Jümlidin Uyghur nahiyeside xelqning ataqliq ‛arzu‚ ansambili, yézilarda özlirining sen'et heweskarliri ömekliri bar. Bizde sen'et yoqimighan hem yoqimaydu dep ishenchlik éytsam bolidu. Chünki ejdadlirimizdin qalghan örp-adetlirimizni, barliq murasimlirimizni burun ata-bowimizdin qalghanliri boyiche saqlap kéliwatimiz. Toy murasimlirinimu ötküzüshke tirishiwatimiz. Mesilen, hay-hay öleng, qiz uzitish, tagh milisi, nikah qilish, elchi ewetish we bashqimu örp-adetlerning hemmisini biz héchqachan untumiduq.”

Seydalim amutofning éytishiche, Uyghurlarning milliy qedriyetlirini saqlash we terghib qilish yönilishide nahiyede her qandaq pa'aliyetler pat-pat ötküzülüp turidiken. Nöwette ötküzülgen pa'aliyetni uyushturushqa awat yézisidiki hézim iskenderof namidiki mektep memuriyiti, ustaz we oqughuchiliri aktip qatnashqan.

Seydalim amutof yene mundaq dédi: “Bu qétimqi pa'aliyetni bir nechche türge bölduq. Birinchi, kütüwélish mesilisi. Ikkinchi, kirish bölümi bolup, shu yerde riyasetchiler ötüwatqan pa'aliyetning mahiyitini chüshendürüp, méhmanlarni törge teklip qildi. U yerde karnay-sunaylar bilen örp-adetlirimiz boyiche méhmanlarni meshrep bolidighan barangliqqa teklip qilduq. Andin ularni ikkinchi barangliqtiki ayallarning gülchay meshripige chaqirduq. U yerde ayallarning sambusilarni yasap, sangzilarni éship, andin qazan aldigha élip kélip, qaynawatqan mayda ularni pishurup olturghan körünüshlirini körgende hakim bota sérik qizi nahayiti qattiq tesirlendi.”

Seydalim amutof bolupmu kélinni salamgha élip kélish körünüshining méhmanlarni yene bir qétim qattiq hayajanlandurghanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: “Chirayliq bézelgen barangliqning astida shu qizimizgha telim bérish, uninggha kélechekte shu kelgen öyde özini qandaq tutush, qandaq yashash toghriliq chong telim bérildi. Uning bir quliqigha yaghliqning bir uchini tiqip qoyup, ikkinchi quliqigha sözlesh wehakaza. Qizning yüzini échishta hakimimizgha iltimas qilduq. U qizning yüzini achti. Shundaq qilip gülchaynimu chirayliq ötküzduq. Andin méhmanlarni qoligha su élip, chong barangliqqa teklip qilduq. U yerde Uyghur we qazaq milliti wekilliridin chong-chong méhmanlar chaqirilghan bolup, 50 ke yéqin adem olturdi we özlirining tileklirini éytishti.” 

Igilishimizche, ötken esirning 80-yillirining otturiliridin bashlap sabiq sowét ittipaqida “Özgertip qurush” yaki “Qayta qurush” siyasiti keng qanat yéyishqa bashlighan idi. Buning netijiside her sahelerde köpligen islahatlar yürgüzülüp, uning terkibidiki barliq jumhuriyetlerde yashawatqan xelqler öz ana tilini, örp-adetlirini, ma'aripini, edebiyatini, medeniyitini, sen'itini téximu rawajlandurush we terghib qilish, ewladlirini milliy rohta terbiyelesh imkaniyitige ige bolghanidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.