Корона вируси вәзийити қазақистандики уйғур мәктәплиригиму тәсир қилған

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020.09.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Qaraturuq-mektipi-1.jpg Әмгәкчиқазақ наһийәсиниң қаратуруқ мәктипигә һамийлиқ қилған сабиқ синипдашларниң бир гурупписи. 2020-Йили 1-сентәбир, алмута.
RFA/Oyghan

Қазақистанниң аммиви ахбарат васитилиридә вә иҗтимаий таратқулирида тарқалған мәлуматларға қариғанда, һәр йили 1-сентәбирдә мәмликәтниң барлиқ оттура билим беридиған мәктәплиридә билим күни байрими мунасивити билән өтидиған дағдуғилиқ мурасимлар бу йили қәтий чәкләнгән иди. Бу мушу йилниң март ейидин тартип дуняға тариған корона вируси сәвәбидин елан қилинған пәвқуладдә һаләт һәм карантин тәртипигә бағлиқ болуп, оқуғучиларниң мәктәпләргә келишиму тохтитилған. Икки һәптидин буян қазақистанда карантин тәртипи йениклитилгән болсиму, җай-җайлардики билим башқармилири муәллимләргә, ата-аниларға, оқуғучиларға бихәтәрлик чарилирини сақлашни әскәрткән.

Корона вируси сәвәбидин мәмликәттә шәкилләнгән вәзийәт мунасивити билән қазақистандики уйғур мәктәплири қандақ мәсилиләргә дуч келиватиду? уйғур тилидики мәктәпләрниң әһвали қандақ болуватиду?

Бу һәқтә мәлумат елиш үчүн биз мәктәп рәһбәрлирини, зиялийларни зиярәт қилдуқ.

Қазақистандики уйғур мәктәплириниң бүгүнки мәсилилири билән шуғуллиниватқан алим, филологийә пәнлириниң намзати шәмшидин аюпоф әпәндиниң ейтишичә, қазақастанлиқ уйғурлар қазақистан һөкүмитиниң уйғур мәктәплирини сақлап қелиш үчүн яритиватқан мумкинчиликлиридин тоғра пайдиланмайватқаникән. У буниң сәвәблирини мундақ дәп чүшәндүрди: “өзимизниң көйүмчан ата-анилар миллий маарипимизниң келәчикигә ишәнмәй һәм интернет арқилиқ оқутуш усулини, шундақла мәмликәттә тариған корона вирусини баһанә қилип, уйғур мәктәплирини тамамлаватқанлар арисидиму һәртәрәплимә билимлик мутәхәссисләрниң йетилип чиқиватқанлиқини көрсиму, көрмәскә селип, балилириниң ана тилида оқутушни халимайватиду. Шуңлашқа ана тилидики мәктәплиримизгә бала топлаш йилдин-йилға қийинлишиватиду. Өткән оқуш йилида оқутуш уйғур тилида йүргүзүлидиған мәктәпләрдә билим еливатқан балиларниң сани 16600 болған болса, бу йили 16000 ға чүшүп қалған.”

Биз наһийәдики уйғур мәктәплириниң әһвалини билиш үчүн алмута вилайити әмгәкчиқазақ наһийәсиниң байсейит йезисида орунлашқан, 648 уйғур пәрзәнди билим алидиған исмайил таһироф намидики уйғур оттура мәктипиниң мудири иляр нурхалиқофниң зиярәт қилдуқ.

Иляр нурхалиқоф әпәнди мәзкур оқуш йили мәктәпниң мәктәп алди тәйярлиқ гурупписиға 43 балиниң, 1-синипқа 54 балиниң кәлгәнликини, буниң пүткүл мәктәп вә юрт үчүн чоң хушаллиқ икәнликини билдүрүп, мундақ деди: “бирақ шундиму рус тиллиқ мәктәпләргә кетиш мәсилиси бизниң мәһәллидинму йирақ әмәс. Мәктипимиз заманиви техникилар билән йүрүшләштүрүлгән. Дөләт вә һамийлар тәрипидин елип берилгән. Кадир тапчиллиқи йоқ.”

Игилишимизчә, оқутуш уйғур тилида йүргүзүлидиған мәктәпләргә һөкүмәт тәрипидин мәхсус хираҗәт аҗритилсиму, юрт-җамаәтчилик, һамийлар тәрипидин маддий ярдәмләр көрситилип кәлгәникән. Әмгәкчиқазақ наһийәсиниң қаратуруқ йезисидики авут саттароф намидики оқутуш рус, қазақ вә уйғур тилида йүргүзүлидиған мәктәп мудириниң тәрбийә ишлири бойичә орунбасари бүвинур ғоҗамбәрдийева ханим зияритимизниң қобул қилип, мундақ деди: “2020-2021-оқуш йилида вирус юқуми вақтида көп балилиқ, әһвали начар аилиләргә нурғунлиған ярдәмләр болди. Түнүгүнла 1980-йили бизниң мәктәпни пүттүргинигә 40 йил болған түләкләр 1-уйғур синипиға киргән оқуғучиларға өз совғилирини елип кәлди.”

Бүвинур ғоҗамбәрдийева зиялийларниң, юрт актиплириниң, муәллимләрниң қатнишиши билән уйғур синипиға бала топлаш һәрикәтлириниң давамлиқ елип бериливатқанлиқини, шундақтиму уйғур синиплириниң йепилип кетиш хәвпиниң мәвҗут икәнликини оттуриға қойди.

Тонулған балилар язғучиси, қазақистан язғучилар иттипақиниң әзаси авут мәсимоф әпәндиниң ейтишичә, кейинки вақитларда қазақистандики уйғур маарипида чекиниш әһваллири йүз бериватқан болуп, буниңға уйғур тилида оқуйдиған балилар саниниң азийиватқанлиқи дәлил болмақтикән.

Авут мәсимоф мундақ деди: “әслидә қазақистанлиқ уйғурларниң һазирқи бирдин-бир даваси 62 уйғур мәктипигә бала топлаш иди. Лекин корона вируси мәсилиси билән бу ишимиз тохтап қалди. Балилар саниниң қисқирап кетишигә немә сәвәб болди? биринчи, шараитниң йоқлуқи. Раст, шараит бизниң икки гимназийәмиздә болғини билән қалған мәктәпләрдә шараит йоқ десәкму болиду. Биринчи нөвәттә кадир тәйярлаш. Һазир биздә бир-биримизгә өчмәнлик бар. Ундақ нәрсә өзүмдиму бар. Йошурушниң һаҗити йоқ. Шәхсий ой-пикир, артуқчилиқимизға қаримай, бирлишәйли.”

Мәлум болушичә, алмута шәһириниң уйғурлар зич олтурақлашқан султанқорған, заря востока вә достлуқ мәһәллисидә үч уйғур мәктипи болуп, уларниң иккиси гимназийә дәриҗисидикән. Мутәхәссисләрниң пикричә, болупму йеза йәрлиридики арилаш, йәни оқутуш рус, қазақ вә уйғур тилида йүргүзүлидиған мәктәпләрдә уйғур синипиға бала топлаш уйғур җамаәтчиликини, зиялийларни тәшвишләндүрүватқан җиддий мәсилә болуп қалмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.