Korona wirusi weziyiti qazaqistandiki Uyghur mekteplirigimu tesir qilghan

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-09-03
Share
Qaraturuq-mektipi-1.jpg Emgekchiqazaq nahiyesining qaraturuq mektipige hamiyliq qilghan sabiq sinipdashlarning bir guruppisi. 2020-Yili 1-séntebir, almuta.
RFA/Oyghan

Qazaqistanning ammiwi axbarat wasitiliride we ijtima'iy taratqulirida tarqalghan melumatlargha qarighanda, her yili 1-séntebirde memliketning barliq ottura bilim béridighan mektepliride bilim küni bayrimi munasiwiti bilen ötidighan daghdughiliq murasimlar bu yili qet'iy cheklen'gen idi. Bu mushu yilning mart éyidin tartip dunyagha tarighan korona wirusi sewebidin élan qilin'ghan pewqul'adde halet hem karantin tertipige baghliq bolup, oqughuchilarning mekteplerge kélishimu toxtitilghan. Ikki heptidin buyan qazaqistanda karantin tertipi yéniklitilgen bolsimu, jay-jaylardiki bilim bashqarmiliri mu'ellimlerge, ata-anilargha, oqughuchilargha bixeterlik charilirini saqlashni eskertken.

Korona wirusi sewebidin memlikette shekillen'gen weziyet munasiwiti bilen qazaqistandiki Uyghur mektepliri qandaq mesililerge duch kéliwatidu? Uyghur tilidiki mekteplerning ehwali qandaq boluwatidu?

Bu heqte melumat élish üchün biz mektep rehberlirini, ziyaliylarni ziyaret qilduq.

Qazaqistandiki Uyghur mekteplirining bügünki mesililiri bilen shughulliniwatqan alim, filologiye penlirining namzati shemshidin ayupof ependining éytishiche, qazaqastanliq Uyghurlar qazaqistan hökümitining Uyghur mekteplirini saqlap qélish üchün yaritiwatqan mumkinchilikliridin toghra paydilanmaywatqaniken. U buning seweblirini mundaq dep chüshendürdi: “Özimizning köyümchan ata-anilar milliy ma'aripimizning kélechikige ishenmey hem intérnét arqiliq oqutush usulini, shundaqla memlikette tarighan korona wirusini bahane qilip, Uyghur mekteplirini tamamlawatqanlar arisidimu hertereplime bilimlik mutexessislerning yétilip chiqiwatqanliqini körsimu, körmeske sélip, balilirining ana tilida oqutushni xalimaywatidu. Shunglashqa ana tilidiki mekteplirimizge bala toplash yildin-yilgha qiyinlishiwatidu. Ötken oqush yilida oqutush Uyghur tilida yürgüzülidighan mekteplerde bilim éliwatqan balilarning sani 16600 bolghan bolsa, bu yili 16000 gha chüshüp qalghan.”

Biz nahiyediki Uyghur mekteplirining ehwalini bilish üchün almuta wilayiti emgekchiqazaq nahiyesining bayséyit yézisida orunlashqan, 648 Uyghur perzendi bilim alidighan ismayil tahirof namidiki Uyghur ottura mektipining mudiri ilyar nurxaliqofning ziyaret qilduq.

Ilyar nurxaliqof ependi mezkur oqush yili mektepning mektep aldi teyyarliq guruppisigha 43 balining, 1-sinipqa 54 balining kelgenlikini, buning pütkül mektep we yurt üchün chong xushalliq ikenlikini bildürüp, mundaq dédi: “Biraq shundimu rus tilliq mekteplerge kétish mesilisi bizning mehellidinmu yiraq emes. Mektipimiz zamaniwi téxnikilar bilen yürüshleshtürülgen. Dölet we hamiylar teripidin élip bérilgen. Kadir tapchilliqi yoq.”

Igilishimizche, oqutush Uyghur tilida yürgüzülidighan mekteplerge hökümet teripidin mexsus xirajet ajritilsimu, yurt-jama'etchilik, hamiylar teripidin maddiy yardemler körsitilip kelgeniken. Emgekchiqazaq nahiyesining qaraturuq yézisidiki awut sattarof namidiki oqutush rus, qazaq we Uyghur tilida yürgüzülidighan mektep mudirining terbiye ishliri boyiche orunbasari büwinur ghojamberdiyéwa xanim ziyaritimizning qobul qilip, mundaq dédi: “2020-2021-Oqush yilida wirus yuqumi waqtida köp baliliq, ehwali nachar a'ililerge nurghunlighan yardemler boldi. Tünügünla 1980-yili bizning mektepni püttürginige 40 yil bolghan tülekler 1-Uyghur sinipigha kirgen oqughuchilargha öz sowghilirini élip keldi.”

Büwinur ghojamberdiyéwa ziyaliylarning, yurt aktiplirining, mu'ellimlerning qatnishishi bilen Uyghur sinipigha bala toplash heriketlirining dawamliq élip bériliwatqanliqini, shundaqtimu Uyghur siniplirining yépilip kétish xewpining mewjut ikenlikini otturigha qoydi.

Tonulghan balilar yazghuchisi, qazaqistan yazghuchilar ittipaqining ezasi awut mesimof ependining éytishiche, kéyinki waqitlarda qazaqistandiki Uyghur ma'aripida chékinish ehwalliri yüz bériwatqan bolup, buninggha Uyghur tilida oquydighan balilar sanining aziyiwatqanliqi delil bolmaqtiken.

Awut mesimof mundaq dédi: “Eslide qazaqistanliq Uyghurlarning hazirqi birdin-bir dawasi 62 Uyghur mektipige bala toplash idi. Lékin korona wirusi mesilisi bilen bu ishimiz toxtap qaldi. Balilar sanining qisqirap kétishige néme seweb boldi? birinchi, shara'itning yoqluqi. Rast, shara'it bizning ikki gimnaziyemizde bolghini bilen qalghan mekteplerde shara'it yoq désekmu bolidu. Birinchi nöwette kadir teyyarlash. Hazir bizde bir-birimizge öchmenlik bar. Undaq nerse özümdimu bar. Yoshurushning hajiti yoq. Shexsiy oy-pikir, artuqchiliqimizgha qarimay, birlisheyli.”

Melum bolushiche, almuta shehirining Uyghurlar zich olturaqlashqan sultanqorghan, zarya wostoka we dostluq mehelliside üch Uyghur mektipi bolup, ularning ikkisi gimnaziye derijisidiken. Mutexessislerning pikriche, bolupmu yéza yerliridiki arilash, yeni oqutush rus, qazaq we Uyghur tilida yürgüzülidighan mekteplerde Uyghur sinipigha bala toplash Uyghur jama'etchilikini, ziyaliylarni teshwishlendürüwatqan jiddiy mesile bolup qalmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet