Хитайниң қазақистандики баш әлчиси җаң шяв йәнә наразилиқ сәвәбкари болди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-08-06
Share
Serik-Azhibai.jpg Серик аҗибай хитайниң алмутадики консулханисиниң алдида намайиш қилди. 2020-Йили 3-авғуст, қазақистан.
rferl.org

Қазақистанниң болупму бир қатар қазақ тиллиқ мәтбуатлиридин мәлум болушичә, хитайниң қазақистанда турушлуқ баш әлчиси җаң шявниң йеқинда қилған билдүрүши йәнә бир қетим қазақистанлиқларниң наразилиқини пәйда қилған.

«Байрақ өз» йеңилиқлар торида елан қилинған «хитайниң қазақистандики әлчиси: ‹икки әл әскири бир мәқсәт йолида күришиду'» намлиқ мақалида көрситилишичә, хитайниң қазақистандики баш әлчиси җаң шяв хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң қурулғанлиқи күни һарписида қазақистан вә хитайниң һәрбий саһәдики һәмкарлиқиға мунасивәтлик пикир билдүргәникән. У буни йәрлик мәтбуатларниң биригә бәргән сөһбитидә ейтқан.

Җаң шяв мундақ дегән: «һәр икки армийә мутәхәссисләр билән пат-пат алмишип, тәҗрибә алмаштуруп туриду. Қош тәрәп мушу һәмкарлиқниң арқисида һәрбий байқашлар вә тәйярлиқлар ишида чоң утуқларни қолға кәлтүрди. Хитай вә қазақистан район тинчлиқини қоғдап, әл даирисидә рәңлик инқилабларниң орун елишиға йол бәрмәйду. Бихәтәрлик, мудапиә, тинчлиқ үчүн һәр икки тәрәп бир мәқсәт йолида күришиду.»

Мақалида йәнә дейилишичә, әлчи хитайниң қазақистан билән һәртәрәплимә ишләп, «милләт лидерлири» түзгән келишимни буниңдин кейинму раваҗландуруш тоғрилиқ тәклипни һәр қачан қарап чиқидиғанлиқини йәткүзгәникән.

Игилишимизчә, хитай әлчисиниң бу сөзлири қазақистандики паалийәтчиләр, зиялийлар, аһалә ичидә күчлүк ғулғула қозғиған вә көплигән иҗтимаий таратқуларда қизиқарлиқ темиларниң бири сүпитидә муһакимә қилинған.

«Азадлиқ» радийосида берилгән «хитай әлчисиниң сөзигә нарази болуп, ялғуз кишилик намайишқа чиққан турғун 15 күн қамалди» намлиқ мақалидин мәлум болушичә, 3-авғустта алмута шәһириниң турғуни серк әҗибай хитайниң алмутадики консулханиси алдида наразилиқ һәрикити уюштурған. Серк әзһибай хитай әлчисиниң икки әл оттурисидики һәрбий һәмкарлиқ тоғрилиқ қилған пикрини башқа бир мәмликәтниң ички ишлириға арилашқанлиқ дәп һесаблиған вә хитай әлчисини қазақистандин чиқириветишни тәләп қилған. У сақчилар тәрипидин тутулуп, сот делоси турғузулған. У «қанунсиз паалийәт өткүзди», «сақчи хизмәтчилириниң тәләплирини орунлимиди» дегәнгә охшаш әйибләр билән 15 күн қамалған. Серк әҗибай өзигә қоюлған әйибләрни иқрар қилмиған.

Радийомиз зияритини қобул қилған «атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң әзаси қайрат байтолла әпәнди мундақ деди: «йеқиндин буян қазақистан ахбарат қораллирида хитай хәлқ җумһурийитиниң қазақистандики әлчиси җаң шяв әпәндиниң хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң қурулғанлиқиниң 93 йиллиқиға мунасивәтлик сөзлигән сөзи муһакимә қилиниватиду. Җаң шяв хитай вә қазақистан армийиси қазақистанда болидиған бәзи инқилабий һәрикәтләргә бирлишип қарши туриду дегән пикирләрни қилған. Мушуниңға бағлиқ биз җаң шявға илгириму қазақистанниң ички ишлириға арилашмаслиқ тоғрилиқ әскәртиш қилған идуқ. Бу киши шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң бәзи бир маддилириға қарита ейтқан болуши мумкин. У йәрдиму мундақ нәрсиләр көрситилмигән. Әмди ортақ һәрбий мәшиқлинишкә охшаш нәрсиләр болуши мумкин, әмма җаң шяв ейтқан мәсилиләрни көрсәк болатти. Иккинчидин, җаң шяв әпәнди шәрқий түркистанда түрмиләрдә, лагерларда азаблиниватқан бигунаһ уйғур, қазақ охшаш аз санлиқ милләтләрни қамаватқанлиқини иқрар қилмиди. Биз униңға 3 милйон уйғурниң, 500 миң қазақниң, 50 миң қирғизниң түрмә вә лагерларда азаб чекиватқанлиқини ейтқанда, у буни сиясий тәрбийиләш лагерлири әмәс, бәлки илим, билим вә техника өгинидиған лагерлар дегән җавабни бәргәниди.»

Қайрат байтолла җаң шявниң һәқиқәтни ейтиштин қачидиған, һәқиқий дипломатқа хас хусусийәтләрдин мәһрум адәм икәнликини билдүрди.

«Либерти» һоқуқ қоғдаш һәрикитиниң рәһбири ғалим агелеуоф әпәнди барлиқ мәсилиниң қазақистан вә хитай оттурисида түзүлгән келишимгә бағлиқ икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «биздә хаталиқлар интайин көп. Биз хитайдин интайин көп миқдарда қәрз алдуқ. Буни һәммиси яхши билиду. Бу өз нөвитидә мәмликитимизниң игилик һоқуқиғиму сәлбий тәсир йәткүзүши мумкин. Шундақ мәсилиму туруватиду. Нефит вә башқиму йәр асти байлиқлириниң мутләқ көп қисми хитайға сетиветилгән. Икки мәмликәт оттурисида имзаланған келишимниң бәзи маддилири бойичә улар һәқиқәтәнму бир-биригә ярдәм көрситиши мумкин. Йәни бу йәрдә улар өзлириниң һакиммутләқ түзүмини сақлап қелишни көздә тутиду. Мубада шундақ келишим мәвҗут болса, хитай ярдәмгә келип, қазақистанниң ички ишлириға арилишиш һоқуқиға игә.»

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң пикричә, мәркизий асия мәмликәтлиридә, шу җүмлидин қазақистанда сиясий-иҗтимаий кризис йүз бәрсә, хитай әскәр билән бастуруп кириши мумкин икән. У буниң сәвәблирини көрситип, мундақ деди: «һазир хитай ички сиясәттә инсан һоқуқини, демократийини дәпсәндә қиливатқан һакиммутләқ дөләт. Уйғуристанда милйонлиған уйғур, қазақ, қирғиз, башқа түрк-мусулманларни йиғивелиш лагерлириға қамап, уйғурларға нисбәтән ирқий қирғинчилиқ сияситини илгири сүрүватқан дөләт. Сиртқи сиясәттә дунядики демократик дөләтләргә тәһдит селиватқан дөләт. Шуниң үчүн қазақистанда рәңлик инқилаб я сиясий кризислар болса, хитай армийиси билән бесип кириши мумкин. Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатида хитай өзиниң сияситини илгири сүрүватиду. Тәшкилат қорал қоллинишқа охшаш мәсилиләрни һәл қилалмайду. Иккинчидин, хитай мәркизий асияға бесип кирсә, у шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қарарини алмастин қилиду.»

Қәһриман ғоҗамбәрди хитайниң көпинчә иккитәрәплимилик келишимләр асасида ишләйдиғанлиқини, бу тәшкилатниң пәқәт иқтисадий, чегра мәсилилирини һәл қилиш охшаш мәсилиләр билән шуғуллинидиған тәшкилат икәнликини билдүрди. У йәнә хитайниң мәркизий асияға тәһдит селиватқан әң хәтәрлик бир мәмликәт болғанлиқтин, мәркизий асия дөләтлириниң, җүмлидин қазақистанниң өзиниң ташқи вә ички сияситини бәлгиләш лазимлиқини, бихәтәрликни күчәйтип, даим һошияр болуш керәкликини көрсәтти.

Мәлум болушичә, шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати 2001-йили хитай, русийә, қазақистан, таҗикистан, қирғизистан вә өзбекистан тәрипидин қурулған хәлқара тәшкилатикән. 2017-Йили униңға һиндистан вә пакистан әза болуп киргән. Бу тәшкилат һәрбий тәшкилат болмай, у муқимлиқни вә бихәтәрликни мустәһкәмләш, террорлуққа, бөлгүнчиликкә, әсәбийликкә вә зәһәрлик әткәсчиликкә қарши турушни мәқсәт қилидикән.

Қазақистандики хитай баш әлчиси җаң шявниң илгирики бир қанчә қетимлиқ сөзлири қазақистан җамаәтчиликидә күчлүк наразилиқ қозғиған болуп, униң сөз қилғандики һакавурлуқлири вә қопал ибарилири қазақистан милләтпәрвәрлири арисида қаттиқ сәлбий инкасни кәлтүрүп чиқарғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт